શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 52

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ .
dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ ॥

અર્થ

એકાંત સ્થાનનું સેવન કરનાર, હળવું અને થોડું ભોજન કરનાર, વાણી, શરીર અને મનને સંયમિત રાખનાર, સદા ધ્યાનયોગમાં તત્પર રહેનાર અને વૈરાગ્યનો સારી રીતે આશ્રય લેનાર —

શબ્દાર્થ

विविक्तसेवी – એકાંત અને શુદ્ધ સ્થાનનું સેવન કરનાર
लघ्वाशी – હળવું અને મિત ભોજન કરનાર
यतवाक्कायमानसः – જેણે વાણી, શરીર અને મનને સંયમિત કર્યાં છે
ध्यानयोगपरः – ધ્યાનયોગમાં તત્પર
नित्यम् – સદા, નિયમિત રીતે
वैराग्यम् – વૈરાગ્યનો
समुपाश्रितः – સારી રીતે આશ્રય લીધેલો

અન્વય

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः नित्यं ध्यानयोगपरः वैराग्यं समुपाश्रितः —

સમજૂતી

આ શ્લોક બ્રહ્મપ્રાપ્તિના સાધકની જીવનશૈલીનું વ્યાવહારિક ચિત્ર આપે છે. પહેલું લક્ષણ છે ‘વિવિક્તસેવી’ — એકાંતનું સેવન કરનાર. તેનો અર્થ સમાજથી ભાગવું નહીં, પણ નિયમિત રીતે એવો સમય અને સ્થાન બનાવવું જ્યાં મન બાહ્ય કોલાહલથી મુક્ત થઈ અંદર જોઈ શકે. શંકરાચાર્ય તેને વન, નદીકિનારો, પર્વતગુફા જેવાં શાંત અને શુદ્ધ સ્થાનો કહે છે. આજના જીવનમાં તેનો અર્થ દિવસનો એક શાંત સમય કે ઘરનો એક શાંત ખૂણો પણ હોઈ શકે.

બીજું છે ‘લઘ્વાશી’ — હળવું અને મિત ભોજન કરનાર. ભોજનની મન પર ઊંડી અસર થાય છે. ભારે, વધુ પડતું કે તામસિક ભોજન આળસ અને ઊંઘ લાવે છે, જે ધ્યાનમાં બાધક છે. છઠ્ઠા અધ્યાય (6.16–17)માં પણ ભગવાને કહ્યું હતું કે યોગ ન વધુ ખાનારનો સિદ્ધ થાય, ન બિલકુલ ન ખાનારનો; યુક્ત આહાર-વિહારવાળાનો જ યોગ દુઃખોનો નાશ કરે છે.

ત્રીજું છે ‘યતવાક્કાયમાનસઃ’ — વાણી, શરીર અને મનનો સંયમ. બિનજરૂરી બોલવું, શરીરની ચંચળતા અને મનનું ભટકવું — આ ત્રણે ઊર્જાને વેરવિખેર કરે છે. સંયમથી આ ઊર્જા એકત્ર થઈ ધ્યાનમાં લાગે છે.

ચોથું છે ‘ધ્યાનયોગપરો નિત્યમ્’ — સદા ધ્યાનયોગમાં તત્પર. શંકરાચાર્ય ધ્યાનને આત્મસ્વરૂપનું ચિંતન અને યોગને તેમાં જ ચિત્તની એકાગ્રતા કહે છે. ‘નિત્યમ્’ શબ્દ નિયમિતતા પર ભાર મૂકે છે — ક્યારેક-ક્યારેક નહીં, દરરોજ. પાંચમું છે ‘વૈરાગ્યં સમુપાશ્રિતઃ’ — વૈરાગ્યનો દૃઢ આશ્રય. વૈરાગ્ય એટલે સંસાર પ્રત્યે ધિક્કાર નહીં, પણ એ બોધ કે કોઈ નશ્વર વસ્તુ સ્થાયી સુખ આપી શકતી નથી. આ બોધ જ મનને પરમાત્મા તરફ વાળે છે.

સંદર્ભ

આ શ્લોક 18.51થી શરૂ થયેલા વાક્યનો મધ્યભાગ છે, જેમાં બ્રહ્મપ્રાપ્તિના સાધકનાં લક્ષણો કહેવાય છે. આગળના શ્લોક (18.53)માં આ વાક્ય પૂર્ણ થાય છે કે આવો સાધક બ્રહ્મભાવ માટે યોગ્ય બને છે.

જીવન-બોધ

દરરોજ થોડો સમય એકાંત અને મૌનમાં વિતાવો. ભોજન, વાણી અને વ્યવહારમાં સંયમ રાખો — આ ધ્યાનનો પાયો છે. નિયમિત સાધના અને એ સ્મરણ કે નશ્વર વસ્તુઓ સ્થાયી સુખ આપી શકતી નથી, મનને ધીમે ધીમે પરમાત્મા તરફ વાળે છે.

મુખ્ય શબ્દો

વિવિક્તસેવી: એકાંતનું સેવન કરનાર
લઘ્વાશી: હળવું અને મિત ભોજન કરનાર
યતવાક્કાયમાનસ: વાણી, શરીર અને મનને સંયમિત રાખનાર
ધ્યાનયોગ: પરમાત્મા કે આત્મામાં મન એકાગ્ર કરવાનો અભ્યાસ
વૈરાગ્ય: નશ્વર વસ્તુઓ પ્રત્યે અનાસક્તિ