ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 51

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca .
śabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca ॥

અર્થ

વિશુદ્ધ બુદ્ધિથી યુક્ત થઈને, ધૈર્ય (ધૃતિ)થી મનને વશ કરીને, શબ્દ વગેરે વિષયોનો ત્યાગ કરીને, અને રાગ-દ્વેષને દૂર કરીને —

શબ્દાર્થ

  • बुद्ध्या – બુદ્ધિથી
  • विशुद्धया – વિશુદ્ધ, નિર્મળ
  • युक्तः – યુક્ત થઈને
  • धृत्या – ધૃતિ (ધૈર્ય)થી
  • आत्मानम् – મનને, પોતાને
  • नियम्य – વશ કરીને
  • च – અને
  • शब्दादीन् – શબ્દ વગેરે
  • विषयान् – વિષયોને
  • त्यक्त्वा – ત્યાગીને
  • रागद्वेषौ – રાગ અને દ્વેષને
  • व्युदस्य – દૂર કરીને
  • च – અને

અન્વય

विशुद्धया बुद्ध्या युक्तः, धृत्या आत्मानं नियम्य च, शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा, रागद्वेषौ व्युदस्य च —

સમજૂતી

શ્લોક 51થી 53 એક જ વાક્ય બનાવે છે, જે 53ના અંતે ‘બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે’ — બ્રહ્મભાવ માટે યોગ્ય બને છે — પર પૂરું થાય છે. આ ત્રણ શ્લોકોમાં બ્રહ્મપ્રાપ્તિના સાધકની દિનચર્યા અને અંતઃસ્થિતિનું સુંદર ચિત્ર છે. આ છઠ્ઠા અધ્યાયના ધ્યાનયોગનો સંક્ષિપ્ત સાર છે.

પહેલું સાધન છે ‘બુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા યુક્તઃ’ — વિશુદ્ધ બુદ્ધિથી યુક્ત થવું. આ એ જ સાત્ત્વિક બુદ્ધિ છે જે 18.30માં કહેવાઈ — જે કર્તવ્ય-અકર્તવ્ય, બંધ-મોક્ષને સ્પષ્ટ જાણે છે. શંકરાચાર્ય તેને સંશય અને વિપર્યયથી રહિત બુદ્ધિ કહે છે. બીજું છે ‘ધૃત્યાત્માનં નિયમ્ય’ — ધૃતિથી મનને વશ કરવું; આ 18.33માં કહેલી સાત્ત્વિકી ધૃતિ છે. આમ પાછલા ત્રિગુણ-વિવેચનનું પ્રયોજન અહીં સ્પષ્ટ થાય છે — સાત્ત્વિક બુદ્ધિ અને સાત્ત્વિક ધૃતિ જ બ્રહ્મપ્રાપ્તિનાં સાધનો છે.

ત્રીજું છે ‘શબ્દાદીન્વિષયાંસ્ત્યક્ત્વા’ — શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ — આ પાંચ ઇન્દ્રિયવિષયોનો ત્યાગ. તેનો અર્થ એ નથી કે સાધક કંઈ સાંભળે કે જુએ જ નહીં; પણ એ કે તે શરીરનિર્વાહ માટે જરૂરી કરતાં વધુ વિષયોમાં ન ગૂંચવાય, અને જે વિષયો આવે તેમાં આસક્ત ન થાય.

ચોથું છે ‘રાગદ્વેષૌ વ્યુદસ્ય’ — રાગ અને દ્વેષને દૂર ફેંકી દેવા. આ બંને જ મનની અશાંતિનાં મૂળ છે. ત્રીજા અધ્યાય (3.34)માં ભગવાને કહ્યું હતું કે દરેક ઇન્દ્રિયના વિષયમાં રાગ અને દ્વેષ છુપાયેલા રહે છે, અને એ જ સાધકના માર્ગના લૂંટારા છે. જ્યાં સુધી તે રહે છે, ધ્યાન સ્થિર થતું નથી.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને બ્રહ્મપ્રાપ્તિનો ક્રમ સંક્ષેપમાં કહેવાનું કહ્યું. આ શ્લોક તેનાં સાધનોનો આરંભ છે, જે આગળના બે શ્લોકો (18.52–53) સુધી ચાલે છે અને 18.53માં ‘બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે’ પર પૂર્ણ થાય છે.

જીવન-બોધ

નિર્મળ બુદ્ધિ અને દૃઢ મન — આ બે આધ્યાત્મિક જીવનના પાયા છે. ઇન્દ્રિયવિષયોને જરૂરિયાત સુધી મર્યાદિત રાખો, અને જે મળે તેમાં આસક્ત ન થાઓ. પસંદ-નાપસંદના હીંચકેથી ઊતરવું એ જ શાંતિનું પહેલું પગથિયું છે.

મુખ્ય શબ્દો

વિશુદ્ધ બુદ્ધિ
સંશય અને ભ્રમથી રહિત નિર્મળ બુદ્ધિ
ધૃતિ
મનને વશ રાખનારી દૃઢતા
શબ્દાદિ વિષયો
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ — ઇન્દ્રિયોના વિષયો
રાગ-દ્વેષ
આકર્ષણ અને વિકર્ષણ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક