શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 50

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me .
samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā ॥

અર્થ

હે કુંતીપુત્ર! નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિ પામેલો પુરુષ જે રીતે બ્રહ્મને પામે છે, અને જે જ્ઞાનની પરા નિષ્ઠા છે, તે તું મારી પાસેથી સંક્ષેપમાં જ જાણ.

શબ્દાર્થ

सिद्धिम् – સિદ્ધિને
प्राप्तः – પામેલો
यथा – જે રીતે
ब्रह्म – બ્રહ્મને
तथा – તે રીતે
आप्नोति – પામે છે
निबोध – જાણ, સમજ
मे – મારી પાસેથી
समासेन – સંક્ષેપમાં
एव – જ
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
निष्ठा – નિષ્ઠા, પરાકાષ્ઠા
ज्ञानस्य – જ્ઞાનની
या – જે
परा – પરમ

અન્વય

कौन्तेय, सिद्धिं प्राप्तः यथा ब्रह्म आप्नोति, तथा ज्ञानस्य या परा निष्ठा (तां) समासेन एव मे निबोध ।

સમજૂતી

આ શ્લોક આગળ આવનારા વિવેચન (18.51–53)ની ભૂમિકા છે. ભગવાન કહે છે કે નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિ મેળવ્યા પછી સાધક બ્રહ્મને કેવી રીતે પામે છે — એ હું સંક્ષેપમાં કહીશ. ‘જ્ઞાનસ્ય યા પરા નિષ્ઠા’ — આ જ જ્ઞાનની પરમ નિષ્ઠા, એટલે જ્ઞાનની ચરમ પરિણતિ છે.

અહીં એક ક્રમિક આધ્યાત્મિક યાત્રા દેખાય છે. પહેલો તબક્કો હતો સ્વધર્મનું નિષ્કામ પાલન (18.45–48), જેનાથી ચિત્ત શુદ્ધ થાય છે. બીજો તબક્કો છે નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિ (18.49), જ્યાં આસક્તિ અને કર્તાપણું મટી જાય છે. ત્રીજો તબક્કો છે બ્રહ્મપ્રાપ્તિ, જેનાં સાધનો આગળના શ્લોકોમાં કહેવાશે. અને ચોથો તબક્કો છે પરા ભક્તિ (18.54–55). આ ક્રમ બતાવે છે કે ગીતામાં કર્મ, જ્ઞાન અને ભક્તિ જુદા જુદા માર્ગો નથી, પણ એક જ યાત્રાના પડાવો છે.

‘સમાસેનૈવ’ — સંક્ષેપમાં જ — શબ્દ બતાવે છે કે આ વિષય છઠ્ઠા, બારમા અને તેરમા અધ્યાયોમાં વિસ્તારથી કહેવાઈ ચૂક્યો છે; હવે તેનો સાર અપાય છે. ‘નિષ્ઠા’નો અર્થ છે એ અવસ્થા જેમાં સાધક સંપૂર્ણપણે સ્થિત થાય છે.

શંકરાચાર્ય અહીં વિસ્તારથી સમજાવે છે કે બ્રહ્મપ્રાપ્તિનો અર્થ કોઈ નવી વસ્તુ મેળવવી નથી, કારણ કે બ્રહ્મ તો આત્માનું જ સ્વરૂપ છે; તેનો અર્થ છે અજ્ઞાનના આવરણનું હટવું — જેમ વાદળો હટતાં સૂર્ય પ્રગટ થાય છે. રામાનુજાચાર્ય ‘બ્રહ્મ’ને અહીં જીવાત્માનું શુદ્ધ સ્વરૂપ માને છે, જેના સાક્ષાત્કાર પછી પરમાત્માની પરા ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિની પ્રાપ્તિ કહેવાઈ. આ શ્લોક આગળના વિવેચનની ભૂમિકા છે કે આ સિદ્ધિ પછી બ્રહ્મપ્રાપ્તિ કેવી રીતે થાય છે. આગળના ત્રણ શ્લોકો (18.51–53)માં તેનાં સાધનો કહેવાયાં છે.

જીવન-બોધ

આધ્યાત્મિક જીવન એક ક્રમિક યાત્રા છે — કર્તવ્યથી શુદ્ધિ, શુદ્ધિથી જ્ઞાન, અને જ્ઞાનથી ભક્તિ. દરેક તબક્કો ધૈર્યથી પૂરો કરો; કોઈ તબક્કો વ્યર્થ જતો નથી. જે પામવાનું છે તે પહેલેથી આપણી અંદર છે; માત્ર આવરણ હટાવવાનું છે.

મુખ્ય શબ્દો

જ્ઞાનની પરા નિષ્ઠા: જ્ઞાનની ચરમ અવસ્થા, બ્રહ્મમાં પૂર્ણ સ્થિતિ
બ્રહ્મ: પરમ સત્ય, અનંત ચેતના
સમાસ: સંક્ષેપ
નિષ્ઠા: દૃઢ સ્થિતિ, પરાકાષ્ઠા