શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 49

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ .
naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati ॥

અર્થ

જેની બુદ્ધિ સર્વત્ર આસક્તિરહિત છે, જેણે પોતાના મનને જીતી લીધું છે અને જે સ્પૃહા (કામના)થી રહિત છે, તે સંન્યાસ દ્વારા પરમ નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિને પામે છે.

શબ્દાર્થ

असक्तबुद्धिः – આસક્તિરહિત બુદ્ધિવાળો
सर्वत्र – સર્વત્ર, બધા વિષયોમાં
जितात्मा – જેણે મન જીતી લીધું છે
विगतस्पृहः – જેની સ્પૃહા નષ્ટ થઈ છે
नैष्कर्म्यसिद्धिम् – નૈષ્કર્મ્ય (કર્મબંધનથી મુક્તિ)ની સિદ્ધિને
परमाम् – પરમ
संन्यासेन – સંન્યાસ દ્વારા
अधिगच्छति – પામે છે

અન્વય

सर्वत्र असक्तबुद्धिः जितात्मा विगतस्पृहः संन्यासेन परमां नैष्कर्म्यसिद्धिम् अधिगच्छति ।

સમજૂતી

સ્વધર્મપાલનથી ચિત્ત શુદ્ધ થયા પછી સાધકની આગળની અવસ્થા કઈ? આ શ્લોકથી ભગવાન એ આધ્યાત્મિક યાત્રાનું વર્ણન શરૂ કરે છે જે કર્મયોગથી જ્ઞાનનિષ્ઠા અને પછી પરા ભક્તિ સુધી જાય છે (18.49–55). અહીં ‘નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિ’ — કર્મબંધનથી સંપૂર્ણ મુક્તિની અવસ્થા —ની પ્રાપ્તિ કહી છે.

ત્રણ યોગ્યતાઓ કહી છે. ‘અસક્તબુદ્ધિઃ સર્વત્ર’ — જેની બુદ્ધિ ક્યાંય, કોઈ વ્યક્તિ, વસ્તુ કે પરિણામમાં આસક્ત નથી. ‘જિતાત્મા’ — જેણે પોતાના મન અને ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવ્યો છે. ‘વિગતસ્પૃહઃ’ — જેની બધી લાલસાઓ — શરીર, જીવન કે ભોગોની — શાંત થઈ ગઈ છે. આ ત્રણે મળીને એવા અંતઃકરણનું ચિત્ર બનાવે છે જે સંપૂર્ણ નિર્મળ અને સ્વતંત્ર છે.

‘નૈષ્કર્મ્ય’નો અર્થ કર્મનો અભાવ નહીં, પણ કર્મબંધનનો અભાવ છે. ત્રીજા અધ્યાય (3.4)માં ભગવાને કહ્યું હતું કે માત્ર કર્મ ન કરવાથી કોઈ નૈષ્કર્મ્ય પામતું નથી. નૈષ્કર્મ્ય એ અવસ્થા છે જ્યાં વ્યક્તિ કર્મ કરતાં પણ અકર્તા છે, કારણ કે તેનામાં કર્તાપણાનું અભિમાન રહ્યું નથી. ચોથા અધ્યાય (4.18)ના શબ્દોમાં, તે કર્મમાં અકર્મ અને અકર્મમાં કર્મ જુએ છે.

અહીં ‘સંન્યાસેન’ શબ્દની વ્યાખ્યામાં આચાર્યોમાં સૂક્ષ્મ ભેદ છે. શંકરાચાર્ય તેને સમ્યક્ જ્ઞાનથી ઉત્પન્ન સર્વકર્મસંન્યાસ માને છે — જ્યારે આત્માના અકર્તા હોવાનું જ્ઞાન દૃઢ થાય છે, ત્યારે કર્મો સ્વાભાવિક રીતે છૂટી જાય છે; આ જ પરમ નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિ છે. રામાનુજાચાર્ય ‘સંન્યાસ’ને 18.4–9માં કહેલા ત્યાગ — એટલે ફળ, આસક્તિ અને કર્તાપણાના ત્યાગ —ના અર્થમાં લે છે; તેમના મતે કર્મયોગી આ જ ત્યાગથી ધ્યાનનિષ્ઠાની સિદ્ધિ પામે છે. આમ અધ્યાયના આરંભે ઊઠેલો સંન્યાસ-ત્યાગનો પ્રશ્ન અહીં એક નવી ઊંચાઈએ પહોંચે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકો (18.41–48)માં સ્વધર્મપાલનનું મહત્ત્વ કહેવાયું. આ શ્લોક કહે છે કે અનાસક્ત થઈ કર્મ કરનાર અંતે નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિ પામે છે. આગળના શ્લોક (18.50)માં ભગવાન કહે છે કે આ સિદ્ધિ પામીને બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે થાય છે.

જીવન-બોધ

આસક્તિ, અનિયંત્રિત મન અને લાલસા — આ ત્રણ બંધનો છે; તેમને ધીમે ધીમે ઢીલાં કરવાનો અભ્યાસ કરો. કર્મથી ભાગવું મુક્તિ નથી; કર્મ કરતાં પણ અંદરથી મુક્ત રહેવું એ જ સાચી સ્વતંત્રતા છે. મન જેટલું ઓછું ઇચ્છે છે, તેટલું વધુ સ્વતંત્ર બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

નૈષ્કર્મ્ય: કર્મબંધનથી સંપૂર્ણ મુક્તિ, અકર્તૃત્વની અવસ્થા
અસક્તબુદ્ધિ: જેની બુદ્ધિ ક્યાંય આસક્ત નથી
જિતાત્મા: મન અને ઇન્દ્રિયોને જીતનાર
વિગતસ્પૃહ: લાલસાઓથી રહિત
સંન્યાસ: ત્યાગ — કર્તાપણા, આસક્તિ અને ફળનો; જ્ઞાનજન્ય કર્મત્યાગ