શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 48

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sahajaṃ karma kaunteya sadoṣamapi na tyajet .
sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnirivāvṛtāḥ ॥

અર્થ

હે કુંતીપુત્ર! દોષયુક્ત હોય તોપણ સહજ (સ્વાભાવિક) કર્મ છોડવું ન જોઈએ; કારણ કે જેમ ધુમાડાથી અગ્નિ ઢંકાયેલો રહે છે, તેમ સર્વ કર્મો કોઈ ને કોઈ દોષથી યુક્ત હોય છે.

શબ્દાર્થ

सहजम् – સહજ, સ્વભાવ સાથે ઉત્પન્ન
कर्म – કર્મ
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર અર્જુન
सदोषम् – દોષયુક્ત
अपि – પણ
न त्यजेत् – ત્યાગવું ન જોઈએ
सर्वारम्भाः – સર્વ કર્મો, સર્વ ઉદ્યમો
हि – કારણ કે
दोषेण – દોષથી
धूमेन – ધુમાડાથી
अग्निः – અગ્નિ
इव – જેમ
आवृताः – ઢંકાયેલા છે

અન્વય

कौन्तेय, सदोषम् अपि सहजं कर्म न त्यजेत्; हि सर्वारम्भाः धूमेन अग्निः इव दोषेण आवृताः ।

સમજૂતી

સ્વધર્મ પ્રસંગનો આ છેલ્લો શ્લોક એક અત્યંત વ્યાવહારિક સત્ય કહે છે. ભગવાન કહે છે — ‘સહજં કર્મ સદોષમપિ ન ત્યજેત્’ — પોતાનું સહજ કર્મ, ભલે તેમાં દોષ હોય, છોડવું ન જોઈએ. ‘સહજ’નો અર્થ છે ‘સાથે જન્મેલું’ — એ કર્મ જે આપણા સ્વભાવ સાથે જ ઉત્પન્ન થયું છે. અર્જુનને યુદ્ધમાં હિંસા અને વિનાશનો દોષ દેખાતો હતો, તેથી તે તેને છોડવા માગતો હતો. ભગવાન કહે છે કે દોષ જોઈને સ્વધર્મ છોડી દેવો એ ઉકેલ નથી.

તેનું કારણ એક સુંદર ઉપમાથી સમજાવ્યું છે — ‘ધૂમેનાગ્નિરિવાવૃતાઃ’ — જેમ અગ્નિ ધુમાડાથી ઢંકાયેલો રહે છે, તેમ સર્વ કર્મો કોઈ ને કોઈ દોષથી ઢંકાયેલાં રહે છે. જ્યાં અગ્નિ છે ત્યાં થોડો ધુમાડો હશે જ. પણ કોઈ ધુમાડાને કારણે અગ્નિનો ત્યાગ કરતું નથી, કારણ કે અગ્નિ ભોજન રાંધે છે, પ્રકાશ અને હૂંફ આપે છે. બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ ધુમાડો ઘટાડવાનો પ્રયત્ન કરે છે, અગ્નિ ઓલવવાનો નહીં.

એ જ રીતે સંસારમાં કોઈ કર્મ સંપૂર્ણ નિર્દોષ નથી. ખેડૂત ખેતર ખેડે ત્યારે સૂક્ષ્મ જીવોને હાનિ થાય છે; વેપારી નફો કમાય ત્યારે સ્પર્ધા થાય છે; શિક્ષક પણ ક્યારેક કઠોર બને છે; ચિકિત્સકની દવાની પણ આડઅસર હોય છે; અને બ્રાહ્મણનું શાસ્ત્રીય કર્મ પણ અહંકાર કે ભૂલથી અસ્પૃશ્ય નથી. જો આપણે દરેક દોષને કારણે કર્મ છોડવા માંડીએ, તો કોઈ કર્મ કરવા યોગ્ય બાકી રહેશે નહીં. અને બીજું કર્મ અપનાવીએ તો તેમાં પણ દોષ મળશે જ — તેથી પરધર્મ અપનાવવો પણ ઉકેલ નથી.

ઉકેલ એ છે કે કર્મનો દોષ ઘટાડવાનો પ્રયત્ન કરવો, અને કર્મ અનાસક્ત ભાવે, ભગવાનને અર્પણ કરીને કરવું. ત્યારે કર્મનો દોષ કર્તાને બાંધતો નથી. ઈંધણ સૂકું હોય ત્યારે ધુમાડો ઓછો થાય છે — તેમ મન આસક્તિના ભેજથી મુક્ત હોય ત્યારે કર્મનો દોષ ઓછો થાય છે.

શંકરાચાર્ય અહીં કહે છે કે આત્મજ્ઞાની ન હોય એવી કોઈ વ્યક્તિ કર્મોનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરી શકતી નથી, તેથી તેણે પોતાના સહજ કર્મમાં જ લાગેલા રહેવું; અને સર્વકર્મસંન્યાસ માત્ર આત્મજ્ઞાની માટે શક્ય છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે કર્મયોગ સ્વાભાવિક હોવાથી સરળ છે અને પ્રમાદની શક્યતા ઓછી છે, જ્યારે જ્ઞાનયોગ કઠિન અને ભૂલની આશંકાવાળો છે; તેથી સહજ કર્મ જ શ્રેષ્ઠ સાધન છે.

આ શ્લોક પૂર્ણતાવાદ (perfectionism)થી પણ મુક્તિ આપે છે. ઘણા લોકો એટલા માટે કંઈ શરૂ જ નથી કરતા કે તેઓ પૂર્ણ નહીં કરી શકે, અથવા કોઈ ભૂલ થઈ જશે. ગીતા કહે છે — દોષ તો દરેક કર્મમાં હશે; તેના ભયથી પોતાનું કર્તવ્ય ન છોડો.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સ્વધર્મની શ્રેષ્ઠતા કહેવાઈ. આ શ્લોક સ્વધર્મ પ્રસંગનું સમાપન કરે છે કે સહજ કર્મ દોષયુક્ત હોય તોપણ ત્યાજ્ય નથી. આગળના શ્લોક (18.49)થી ભગવાન કહે છે કે અનાસક્ત બુદ્ધિથી નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિ અને પછી બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે થાય છે.

જીવન-બોધ

કોઈ પણ કાર્ય સંપૂર્ણ દોષરહિત નથી હોતું — અપૂર્ણતાના ભયથી તમારું કર્તવ્ય ન છોડો. ધુમાડો ઘટાડવાનો પ્રયત્ન કરો, અગ્નિ ઓલવવાનો નહીં. પૂર્ણતાની રાહ જોવાને બદલે પ્રામાણિકતા અને સમર્પણથી શરૂઆત કરો.

મુખ્ય શબ્દો

સહજ કર્મ: સ્વભાવ સાથે ઉત્પન્ન, સ્વાભાવિક કર્તવ્ય
સદોષ: દોષયુક્ત
સર્વારંભ: સર્વ પ્રકારનાં કર્મો અને ઉદ્યમો
ધૂમ-અગ્નિ દૃષ્ટાંત: જેમ અગ્નિ સાથે ધુમાડો, તેમ કર્મ સાથે દોષ