શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 47

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt .
svabhāvaniyataṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam ॥

અર્થ

સારી રીતે આચરેલા બીજાના ધર્મ કરતાં ગુણરહિત (ઊણપવાળો) પોતાનો ધર્મ શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે સ્વભાવથી નિયત કર્મ કરતો મનુષ્ય પાપને પામતો નથી.

શબ્દાર્થ

श्रेयान् – શ્રેષ્ઠ, વધુ કલ્યાણકારી
स्वधर्मः – પોતાનો ધર્મ, સ્વભાવને અનુકૂળ કર્તવ્ય
विगुणः – ગુણરહિત, ઊણપવાળો
परधर्मात् – બીજાના ધર્મ કરતાં
स्वनुष्ठितात् – સારી રીતે આચરેલા
स्वभावनियतम् – સ્વભાવ દ્વારા નિર્ધારિત
कर्म – કર્મ
कुर्वन् – કરતો
न आप्नोति – પામતો નથી
किल्बिषम् – પાપ

અન્વય

स्वनुष्ठितात् परधर्मात् विगुणः स्वधर्मः श्रेयान्; स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् किल्बिषं न आप्नोति ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાના સૌથી પ્રસિદ્ધ સિદ્ધાંતોમાંના એકનું પુનરાવર્તન કરે છે. ત્રીજા અધ્યાય (3.35)માં ભગવાને કહ્યું હતું — ‘શ્રેયાન્સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્સ્વનુષ્ઠિતાત્, સ્વધર્મે નિધનં શ્રેયઃ પરધર્મો ભયાવહઃ.’ અહીં અઢારમા અધ્યાયમાં, સ્વભાવ અને વર્ણધર્મના વિવેચન પછી, એ જ સિદ્ધાંત વધુ ઊંડા આધાર સાથે રજૂ થયો છે. તેનું પુનરાવર્તન જ બતાવે છે કે આ ગીતાનો કેટલો કેન્દ્રીય વિચાર છે.

શ્લોકનો અર્થ છે: પોતાનો ધર્મ, ભલે ‘વિગુણ’ હોય — એટલે તેમાં ઊણપો હોય, તે પૂર્ણતાથી ન થઈ શકે — તે બીજાના એ ધર્મ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે જે ભલે ‘સ્વનુષ્ઠિત’ — ખૂબ સારી રીતે — કરાય. પહેલી નજરે આ વિચિત્ર લાગે: અધૂરું પોતાનું કર્મ પૂર્ણ પરાયા કર્મ કરતાં શ્રેષ્ઠ કેવી રીતે? તેનો ઉત્તર ‘સ્વભાવનિયતં કર્મ’ શબ્દોમાં છે. પોતાનો ધર્મ આપણા સ્વભાવમાંથી જન્મ્યો છે; તે આપણી પ્રકૃતિને અનુકૂળ છે. પરાયો ધર્મ, ભલે બહારથી ગમે તેટલો આકર્ષક લાગે, આપણા સ્વભાવથી વિરુદ્ધ છે, અને તેથી અંદર સંઘર્ષ, અસંતોષ અને અશાંતિ જન્માવે છે.

અર્જુનના પ્રસંગમાં આ વાત સીધી લાગુ પડે છે. અર્જુન ક્ષત્રિય છે; તેનો સ્વધર્મ યુદ્ધ છે, જે હિંસા અને કષ્ટયુક્ત હોવાથી ‘વિગુણ’ લાગે છે. બીજી બાજુ, ભિક્ષા માગીને જીવવું અને અહિંસાનું પાલન કરવું (2.5) સંન્યાસીનો ધર્મ છે, જે બહારથી વધુ પવિત્ર દેખાય છે. ભગવાન કહે છે — તારા માટે તારો યુદ્ધરૂપ સ્વધર્મ જ શ્રેષ્ઠ છે; સંન્યાસીનો ધર્મ તારા માટે પરધર્મ છે.

‘કિલ્બિષં નાપ્નોતિ’ — સ્વભાવનિયત કર્મ કરનાર પાપ પામતો નથી. અહીં અર્જુનની એ આશંકાનો ઉત્તર છે કે યુદ્ધમાં સ્વજનોને મારવાથી પાપ લાગશે (1.36). ભગવાન આશ્વાસન આપે છે કે અનાસક્ત ભાવે, ધર્મરક્ષા માટે કરાયેલું સ્વધર્મપાલન પાપ નથી. શંકરાચાર્ય કહે છે કે જેમ વિષમાં જન્મેલા કીડાને વિષ હાનિ પહોંચાડતું નથી, તેમ સ્વભાવજન્ય કર્મ કરનારને તેનો દોષ લાગતો નથી.

આધુનિક જીવનમાં આ સિદ્ધાંત અત્યંત પ્રાસંગિક છે. આજે ઘણા લોકો બીજાની સફળતા જોઈને પોતાનો માર્ગ બદલે છે — માત્ર એટલા માટે કે બીજી કારકિર્દી વધુ પ્રતિષ્ઠિત કે લાભદાયક દેખાય છે — અને પછી જીવનભર અસંતુષ્ટ રહે છે. ગીતા કહે છે: તારી પ્રકૃતિને ઓળખ, તારા માર્ગે ચાલ; ભલે તેમાં તું પૂર્ણ ન હોય, તે તને એ શાંતિ અને વિકાસ આપશે જે બીજાનો માર્ગ ક્યારેય આપી શકે નહીં.

એ પણ સમજવું જોઈએ કે ‘સ્વધર્મ’નો અર્થ માત્ર વ્યવસાય નહીં, પણ જીવનની એ ભૂમિકા છે જે પરિસ્થિતિ, સામર્થ્ય અને સ્વભાવે આપણને સોંપી છે — સંતાન, માતા-પિતા, નાગરિક, શિષ્ય, સહકર્મી તરીકે. આ ભૂમિકાઓ પ્રામાણિકપણે નિભાવવી એ જ સ્વધર્મપાલન છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં કહેવાયું કે પોતાના કર્મથી ભગવાનની પૂજા કરીને સિદ્ધિ મળે છે. આ શ્લોક સ્વધર્મની શ્રેષ્ઠતા કહે છે. આગળના શ્લોક (18.48)માં ભગવાન કહે છે કે સહજ કર્મ દોષયુક્ત હોય તોપણ છોડવું નહીં.

જીવન-બોધ

બીજાઓની નકલ કરીને તેમનો માર્ગ અપનાવવાને બદલે પોતાની પ્રકૃતિ અને પ્રતિભાને અનુકૂળ માર્ગ પસંદ કરો. તમારા કર્તવ્યમાં અપૂર્ણતાથી નિરાશ ન થાઓ; પોતાના માર્ગે અધૂરું ચાલવું પણ પરાયા માર્ગે પૂરું ચાલવા કરતાં શ્રેષ્ઠ છે. જીવને તમને જે ભૂમિકા આપી છે, તે પૂરી પ્રામાણિકતાથી નિભાવો.

મુખ્ય શબ્દો

સ્વધર્મ: પોતાના સ્વભાવ અને સ્થિતિને અનુકૂળ કર્તવ્ય
પરધર્મ: બીજાના સ્વભાવનું કર્તવ્ય, જે પોતાના માટે અનુકૂળ નથી
વિગુણ: ઊણપવાળો, અપૂર્ણ
સ્વનુષ્ઠિત: સારી રીતે આચરેલું
કિલ્બિષ: પાપ, દોષ