શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 46

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam .
svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ ॥

અર્થ

જે પરમાત્માથી સર્વ પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ (પ્રવૃત્તિ) થઈ છે અને જેનાથી આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે, તે પરમાત્માની પોતાના સ્વાભાવિક કર્મ દ્વારા પૂજા કરીને મનુષ્ય સિદ્ધિ પામે છે.

શબ્દાર્થ

यतः – જેનાથી
प्रवृत्तिः – ઉત્પત્તિ, પ્રવૃત્તિ
भूतानाम् – સર્વ પ્રાણીઓની
येन – જેનાથી
सर्वम् – સમગ્ર
इदम् – આ (જગત)
ततम् – વ્યાપ્ત છે
स्वकर्मणा – પોતાના સ્વાભાવિક કર્મ દ્વારા
तम् – તે (પરમાત્મા)ને
अभ्यर्च्य – પૂજીને, અર્ચના કરીને
सिद्धिम् – સિદ્ધિને
विन्दति – પામે છે
मानवः – મનુષ્ય

અન્વય

यतः भूतानां प्रवृत्तिः, येन इदं सर्वं ततम्, तं स्वकर्मणा अभ्यर्च्य मानवः सिद्धिं विन्दति ।

સમજૂતી

આ શ્લોક કર્મયોગ અને ભક્તિયોગનો અદ્ભુત સંગમ છે, અને ગીતાના સૌથી સુંદર શ્લોકોમાંનો એક છે. પાછલા શ્લોકમાં પ્રશ્ન ઊઠ્યો હતો કે સાધારણ કર્મથી સિદ્ધિ કેવી રીતે મળે. ઉત્તર છે — ‘સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય’ — પોતાના કર્મથી પરમાત્માની પૂજા કરીને. કર્મ જ્યારે પૂજા બને છે, ત્યારે તે બંધન નહીં, મુક્તિનું સાધન બને છે.

પહેલાં ભગવાન કહે છે કે આ ‘તમ્’ — તે પરમાત્મા — કોણ છે. ‘યતઃ પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનામ્’ — જેનાથી સર્વ પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ અને ક્રિયાશીલતા છે; એટલે જે સૌનો મૂળ સ્રોત છે. ‘યેન સર્વમિદં તતમ્’ — જેનાથી આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે; એટલે જે કણ-કણમાં વિદ્યમાન છે. જે સૌનો સ્રોત પણ છે અને સૌમાં વ્યાપ્ત પણ, તેની પૂજા માટે કોઈ ખાસ સ્થાન કે સામગ્રીની જરૂર નથી — દરેક કર્મ, દરેક સ્થાન તેની પૂજાનું માધ્યમ બની શકે છે.

સામાન્ય રીતે પૂજા એટલે મંદિરમાં ફૂલ, ધૂપ અને દીવો અર્પણ કરવો એમ સમજાય છે. અહીં ભગવાન કહે છે કે સૌથી મોટી પૂજા પોતાના કર્તવ્યને ભગવાનને અર્પણ કરવું છે. શિક્ષકનું પ્રામાણિક અધ્યાપન, ખેડૂતની પરિશ્રમી ખેતી, ચિકિત્સકની કરુણાપૂર્ણ સેવા, સૈનિકની નિષ્ઠાપૂર્ણ રક્ષા, માતાનું સ્નેહપૂર્ણ પાલન — આ બધું ‘સ્વકર્મણા અર્ચના’ છે. કર્મ જ પુષ્પ છે, નિષ્ઠા જ દીવો છે, અને સમર્પણ જ નૈવેદ્ય.

આ દૃષ્ટિએ કોઈ કર્મ નાનું કે મોટું રહેતું નથી. બ્રાહ્મણનું અધ્યયન અને શૂદ્રની સેવા, જો બંને ભગવાનને અર્પિત હોય, તો બંને સમાન પૂજા છે. પૂજાનું મૂલ્ય સામગ્રીથી નહીં, ભાવથી છે. આ શ્લોક વર્ણભેદથી ઉપર ઊઠીને સર્વ કર્મોને સમાન રીતે પવિત્ર બનાવે છે.

શંકરાચાર્ય મુજબ પોતાના કર્મ દ્વારા ઈશ્વરની આરાધના કરવાથી મનુષ્યને જ્ઞાનનિષ્ઠાની યોગ્યતારૂપ સિદ્ધિ મળે છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે આ પરમાત્મા જ સર્વ કર્મોના આરાધ્ય છે, અને તેમની આરાધનાથી તેમની કૃપા દ્વારા પરમપદ મળે છે. મધ્વાચાર્ય ભાર મૂકે છે કે ભગવાન વિષ્ણુ જ સૌના પ્રેરક અને વ્યાપક છે, તેથી દરેક કર્મ તેમની પ્રસન્નતા માટે હોવું જોઈએ.

વ્યવહારમાં આ શ્લોક જીવવાનો ઉપાય સરળ છે: દરેક કાર્ય શરૂ કરતાં પહેલાં મનમાં ભાવ લાવો કે ‘આ કર્મ હું ભગવાનને અર્પણ કરું છું’, અને કાર્ય પૂરું થતાં તેનું ફળ પણ તેમને જ સોંપી દો. ત્યારે આખો દિવસ એક સતત પૂજા બની જાય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં કહેવાયું કે પોતાના કર્મમાં લાગેલો વ્યક્તિ સિદ્ધિ પામે છે, અને ‘કેવી રીતે’ તે સાંભળવા કહ્યું. આ શ્લોક ઉત્તર આપે છે — પોતાના કર્મથી સર્વવ્યાપી પરમાત્માની પૂજા કરીને. આગળના શ્લોક (18.47)માં ભગવાન સ્વધર્મની શ્રેષ્ઠતા કહે છે.

જીવન-બોધ

તમારા દરેક કાર્યને ભગવાનની પૂજા બનાવો — કર્મને પુષ્પ, નિષ્ઠાને દીવો અને સમર્પણને નૈવેદ્ય માનો. પૂજા માટે ક્યાંય જવાની જરૂર નથી; જ્યાં તમે કર્તવ્ય કરો છો, ત્યાં જ તમારું મંદિર છે. દરેક કાર્ય પહેલાં તેને ઈશ્વરને અર્પણ કરવાનો ભાવ લાવો.

મુખ્ય શબ્દો

સ્વકર્મણા અભ્યર્ચન: પોતાના કર્મ દ્વારા ભગવાનની પૂજા
પ્રવૃત્તિ: ઉત્પત્તિ અને ક્રિયાશીલતાનો સ્રોત
તતમ્: વ્યાપ્ત
કર્મપૂજા: કર્તવ્યને ઈશ્વરને અર્પણ કરવું
સિદ્ધિ: જીવનની પરમ ઉપલબ્ધિ