શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 45

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sve sve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ .
svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu ॥

અર્થ

પોતપોતાના સ્વાભાવિક કર્મમાં તત્પરતાથી લાગેલો મનુષ્ય પરમ સિદ્ધિ પામે છે. પોતાના કર્મમાં લાગેલો મનુષ્ય કઈ રીતે સિદ્ધિ મેળવે છે, તે તું સાંભળ.

શબ્દાર્થ

स्वे स्वे – પોતપોતાના
कर्मणि – કર્મમાં
अभिरतः – તત્પરતા અને પ્રેમથી લાગેલો
संसिद्धिम् – પૂર્ણ સિદ્ધિ
लभते – પામે છે
नरः – મનુષ્ય
स्वकर्मनिरतः – પોતાના કર્મમાં લાગેલો
सिद्धिम् – સિદ્ધિને
यथा – જે રીતે
विन्दति – પામે છે
तत् – તે
शृणु – સાંભળ

અન્વય

स्वे स्वे कर्मणि अभिरतः नरः संसिद्धिं लभते; स्वकर्मनिरतः यथा सिद्धिं विन्दति, तत् शृणु ।

સમજૂતી

ચારે વર્ણોનાં સ્વાભાવિક કર્મો કહ્યા પછી ભગવાન હવે આ આખા વિવેચનનો આધ્યાત્મિક હેતુ પ્રગટ કરે છે: ‘સ્વે સ્વે કર્મણ્યભિરતઃ સંસિદ્ધિં લભતે નરઃ’ — પોતપોતાના કર્મમાં તત્પર મનુષ્ય પરમ સિદ્ધિ પામે છે. આ ગીતાની ક્રાંતિકારી ઘોષણા છે. મુક્તિ માત્ર સંન્યાસીઓ, વિદ્વાનો કે તપસ્વીઓ માટે નથી; ખેડૂત, વેપારી, સૈનિક, શિક્ષક, શ્રમિક — દરેક વ્યક્તિ પોતાના સ્વાભાવિક કર્મ દ્વારા જીવનની સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ પામી શકે છે.

‘અભિરતઃ’ શબ્દ ખાસ સુંદર છે. તેનો અર્થ માત્ર ‘લાગેલો’ નહીં, પણ ‘પ્રેમ અને તત્પરતાથી લાગેલો’. જે પોતાના કર્મને બોજ માનીને, ફરિયાદ કરતાં કરે છે, તે સિદ્ધિ પામતો નથી. પરંતુ જે પોતાના કર્મમાં આનંદ અને સમર્પણથી ડૂબી જાય છે, તેનું કર્મ જ તેની સાધના બને છે.

‘સંસિદ્ધિ’નો અર્થ આચાર્યોએ જુદી જુદી રીતે કર્યો છે. શંકરાચાર્ય મુજબ સ્વકર્મના અનુષ્ઠાનથી અશુદ્ધિનો નાશ થાય છે, અને શુદ્ધ અંતઃકરણવાળો વ્યક્તિ જ્ઞાનનિષ્ઠાની યોગ્યતા — એટલે આત્મજ્ઞાનનો અધિકાર — પામે છે; આ જ અહીંની ‘સંસિદ્ધિ’ છે, જે આગળ મોક્ષ તરફ લઈ જાય છે. રામાનુજાચાર્ય તેને સીધું પરમપદની પ્રાપ્તિનું સાધન માને છે, કારણ કે સ્વકર્મ ભગવાનની આરાધના છે. મધ્વાચાર્ય પણ કહે છે કે ભગવાનને અર્પિત સ્વકર્મ ભક્તિ દ્વારા મોક્ષ આપે છે.

શ્લોકનો બીજો ભાગ જિજ્ઞાસા જગાડે છે — ‘સ્વકર્મનિરતઃ સિદ્ધિં યથા વિન્દતિ તચ્છૃણુ’ — પોતાના કર્મમાં લાગેલો વ્યક્તિ કેવી રીતે સિદ્ધિ પામે, તે સાંભળ. સાધારણ કર્મ મોક્ષ કેવી રીતે આપી શકે? તેનું રહસ્ય આગળના શ્લોકમાં ખૂલે છે: જ્યારે કર્મ ભગવાનની પૂજા બને છે.

આધુનિક જીવન માટે આ શ્લોક અત્યંત પ્રેરણાદાયક છે. આપણે આધ્યાત્મિકતા માટે આપણું કામ છોડીને ક્યાંય ભાગવાની જરૂર નથી. જે કાર્યાલય, ખેતર, દુકાન, શાળા કે હૉસ્પિટલમાં આપણે છીએ, ત્યાં જ આપણું તીર્થ છે — શરત એટલી કે આપણે આપણું કર્મ પ્રેમ, નિષ્ઠા અને સમર્પણથી કરીએ.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકો (18.41–44)માં ચારે વર્ણોનાં સ્વાભાવિક કર્મો કહેવાયાં. આ શ્લોક કહે છે કે પોતાના કર્મમાં તત્પર વ્યક્તિ સિદ્ધિ પામે છે. આગળના શ્લોક (18.46)માં ભગવાન કહે છે કે આ કેવી રીતે થાય છે — પોતાના કર્મથી પરમાત્માની પૂજા કરીને.

જીવન-બોધ

આધ્યાત્મિક બનવા માટે તમારું કામ છોડવાની જરૂર નથી — તમારું કર્મક્ષેત્ર જ તમારી સાધનાભૂમિ છે. તમારું કામ પ્રેમ અને નિષ્ઠાથી કરો, ફરિયાદ અને બોજ માનીને નહીં. જે પોતાના કર્તવ્યમાં સંપૂર્ણ રમી જાય છે, તેના માટે દરેક દિવસ સાધના બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

સ્વકર્મ: પોતાના સ્વભાવ મુજબ નિર્ધારિત કર્મ
અભિરત: પ્રેમ અને તત્પરતાથી લાગેલો
સંસિદ્ધિ: પૂર્ણ સિદ્ધિ — ચિત્તશુદ્ધિ, જ્ઞાનયોગ્યતા કે મોક્ષ
સ્વકર્મનિરત: પોતાના કર્મમાં સતત લાગેલો