શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 44

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kṛṣigaurakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam .
paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam ॥

અર્થ

ખેતી, ગૌપાલન (પશુપાલન) અને વેપાર — આ વૈશ્યના સ્વભાવથી ઉત્પન્ન કર્મો છે; અને સેવારૂપ કર્મ શૂદ્રનું પણ સ્વભાવથી ઉત્પન્ન કર્મ છે.

શબ્દાર્થ

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यम् – ખેતી, ગૌરક્ષા (પશુપાલન) અને વેપાર
वैश्यकर्म – વૈશ્યનું કર્મ
स्वभावजम् – સ્વભાવથી ઉત્પન્ન
परिचर्यात्मकम् – સેવાસ્વરૂપ
कर्म – કર્મ
शूद्रस्य – શૂદ્રનું
अपि – પણ
स्वभावजम् – સ્વભાવથી ઉત્પન્ન

અન્વય

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं स्वभावजं वैश्यकर्म; परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्य अपि स्वभावजम् ।

સમજૂતી

વૈશ્યનાં ત્રણ સ્વાભાવિક કર્મો કહ્યાં છે — કૃષિ, ગૌરક્ષ્ય અને વાણિજ્ય. ‘કૃષિ’ એટલે ખેતી, જેનાથી આખા સમાજનું અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે. ‘ગૌરક્ષ્ય’ એટલે ગાય વગેરે પશુઓનું પાલન અને રક્ષણ, જે પ્રાચીન ભારતના અર્થતંત્રનો આધાર હતું. ‘વાણિજ્ય’ એટલે વેપાર, જેનાથી વસ્તુઓ અને સેવાઓ સમાજમાં વહે છે. આ ત્રણે મળીને સમાજની આર્થિક કરોડરજ્જુ બનાવે છે. વૈશ્ય સમાજનો પોષક છે — તે ધન અને અન્નનું સર્જન અને વિતરણ કરે છે.

શૂદ્રનું સ્વાભાવિક કર્મ ‘પરિચર્યાત્મક’ — સેવારૂપ — કહ્યું છે. સેવાનો અર્થ અહીં બીજા સર્વ વર્ણોનાં કાર્યોમાં સહયોગ અને શ્રમ છે. કોઈ પણ સમાજ, કોઈ પણ સંસ્થા શ્રમ અને સેવા વિના ચાલી શકતી નથી. જેમ શરીરમાં પગ આખા શરીરનો ભાર ઉપાડે છે, તેમ સેવાકર્મ સમાજનો આધાર છે.

અહીં સમજવું અત્યંત જરૂરી છે કે ગીતા કોઈ કર્મને હીન માનતી નથી. આગળના જ શ્લોકોમાં (18.45–46) ભગવાન જાહેર કરે છે કે દરેક વ્યક્તિ પોતાના સ્વાભાવિક કર્મમાં લાગેલી રહીને પરમ સિદ્ધિ મેળવે છે, અને પોતાના કર્મ દ્વારા ભગવાનની પૂજા કરીને સિદ્ધિ પામે છે. એટલે બ્રાહ્મણનું અધ્યયન અને શૂદ્રની સેવા — બંને ભગવાનની આરાધના રૂપે સમાન રીતે મોક્ષદાયક છે. નવમા અધ્યાય (9.32)માં પણ ભગવાને સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે જે કોઈ તેમનું શરણ લે છે, તે પરમ ગતિ પામે છે.

ઇતિહાસમાં વર્ણવ્યવસ્થાના નામે જન્મ આધારિત ઊંચ-નીચ અને ભેદભાવ પણ થયો, જે ગીતાની ભાવનાથી વિરુદ્ધ છે, કારણ કે ગીતા સૌમાં એક જ આત્મા જોવાને સાત્ત્વિક જ્ઞાન કહે છે (18.20) અને પંડિતને સમદર્શી કહે છે (5.18). આ શ્લોકનો સાર્વકાલિક સંદેશ એ છે કે ખેતી, ઉદ્યોગ, વેપાર અને સેવા — આ સૌ સમાજ માટે એટલાં જ જરૂરી અને પવિત્ર છે જેટલાં જ્ઞાન અને શાસન.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયનાં કર્મો કહેવાયાં. આ શ્લોક વૈશ્ય અને શૂદ્રનાં કર્મો કહે છે. આગળના શ્લોક (18.45)માં ભગવાન કહે છે કે પોતપોતાના કર્મમાં લાગેલો મનુષ્ય પરમ સિદ્ધિ પામે છે.

જીવન-બોધ

ખેડૂત, વેપારી, કારીગર અને સેવા કરનારા — આ સૌ સમાજનો પાયો છે; કોઈ પણ શ્રમને નાનો ન ગણો. દરેક કાર્ય, જો પ્રામાણિકતા અને સમર્પણથી કરાય, તો પૂજા બની જાય છે. સૌ પ્રત્યે સન્માન અને કૃતજ્ઞતાનો ભાવ રાખો.

મુખ્ય શબ્દો

કૃષિ: ખેતી
ગૌરક્ષ્ય: ગાય વગેરે પશુઓનું પાલન અને રક્ષણ
વાણિજ્ય: વેપાર
પરિચર્યા: સેવા, સહયોગ અને શ્રમ