શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 43

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam .
dānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam ॥

અર્થ

શૂરવીરતા, તેજ, ધૈર્ય, કુશળતા, યુદ્ધમાંથી ન ભાગવું, દાન આપવું અને સ્વામીભાવ (શાસન કરવાની ક્ષમતા) — આ ક્ષત્રિયના સ્વભાવથી ઉત્પન્ન કર્મો છે.

શબ્દાર્થ

शौर्यम् – શૂરવીરતા, પરાક્રમ
तेजः – તેજ, પ્રભાવ, પ્રતાપ
धृतिः – ધૈર્ય, દૃઢતા
दाक्ष्यम् – દક્ષતા, કાર્યકુશળતા
युद्धे – યુદ્ધમાં
च अपि – અને પણ
अपलायनम् – ન ભાગવું, પીઠ ન બતાવવી
दानम् – દાન, ઉદારતા
ईश्वरभावः – સ્વામીભાવ, નેતૃત્વ અને શાસનની ક્ષમતા
च – અને
क्षात्रम् – ક્ષત્રિયનું
कर्म – કર્મ
स्वभावजम् – સ્વભાવથી ઉત્પન્ન

અન્વય

शौर्यं तेजः धृतिः दाक्ष्यं युद्धे च अपि अपलायनं दानम् ईश्वरभावः च (इति) स्वभावजं क्षात्रं कर्म ।

સમજૂતી

આ શ્લોક અર્જુન માટે ખાસ મહત્ત્વનો છે, કારણ કે તે તેના પોતાના સ્વધર્મનું વર્ણન છે. ક્ષત્રિયનાં સાત સ્વાભાવિક કર્મો કે ગુણો કહ્યા છે, જેમાં રજોગુણની પ્રધાનતા અને સત્ત્વગુણનો ટેકો છે. ‘શૌર્ય’ — પરાક્રમ, સંકટનો સામનો કરવાની હિંમત. ‘તેજ’ — એ પ્રભાવ અને પ્રતાપ જેનાથી દુષ્ટો ભયભીત થાય અને સજ્જનો આશ્વસ્ત થાય. ‘ધૃતિ’ — વિપત્તિમાં પણ ધૈર્ય ન ગુમાવવું.

‘દાક્ષ્ય’ — કુશળતા, ખાસ કરીને અચાનક આવેલી પરિસ્થિતિમાં તરત સાચો નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા. ‘યુદ્ધે ચાપ્યપલાયનમ્’ — યુદ્ધમાં પીઠ ન બતાવવી. આ શબ્દસમૂહ અર્જુન પર સીધો પ્રહાર છે, જે હમણાં જ યુદ્ધથી ભાગવાની વાત કરતો હતો. ભગવાન તેને યાદ અપાવે છે કે ધર્મયુદ્ધથી ન ભાગવું એ ક્ષત્રિયનો સ્વાભાવિક ધર્મ છે.

‘દાન’ — ઉદારતા. ક્ષત્રિય માત્ર યોદ્ધો નથી, પણ પ્રજાનો પાલક પણ છે; તેની પાસે જે સાધનો છે તે સમાજના કલ્યાણ માટે છે. ‘ઈશ્વરભાવ’ — સ્વામીભાવ, એટલે નેતૃત્વ અને શાસનની ક્ષમતા. શંકરાચાર્ય તેનો અર્થ ‘શાસિત લોકો પર પ્રભુત્વશક્તિનું પ્રગટીકરણ’ કહે છે. પરંતુ આ પ્રભુત્વ અહંકાર નહીં, પણ રક્ષા અને ન્યાયની જવાબદારી છે.

આ ગુણો બતાવે છે કે ક્ષત્રિયધર્મનો સાર હિંસા નહીં, પણ રક્ષા છે — દુર્બળોની રક્ષા, ધર્મની રક્ષા, સમાજવ્યવસ્થાની રક્ષા. આજના સંદર્ભમાં આ યાદી નેતૃત્વ, વહીવટ, સેના, પોલીસ કે કોઈ પણ પ્રકારની જાહેર જવાબદારીના પદે રહેલા સૌ માટે આદર્શ છે. સાચો નેતા સાહસી, પ્રભાવશાળી, ધૈર્યવાન, કુશળ, કર્તવ્યથી ન ભાગનાર, ઉદાર અને ન્યાયી શાસક હોય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં બ્રાહ્મણનાં સ્વાભાવિક કર્મો કહેવાયાં. આ શ્લોક ક્ષત્રિયનાં કર્મો કહે છે, જે અર્જુનનો પોતાનો સ્વધર્મ છે. આગળના શ્લોક (18.44)માં વૈશ્ય અને શૂદ્રનાં કર્મોનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

નેતૃત્વ એટલે અધિકાર નહીં, પણ સાહસ, ધૈર્ય, કુશળતા અને ઉદારતા સાથે બીજાઓની રક્ષા કરવી. કઠિન કર્તવ્ય સામે પીઠ ન બતાવો. જે જવાબદારીના પદે છે, તેણે પોતાનાં સાધનો સમાજના કલ્યાણમાં વાપરવાં જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

શૌર્ય: પરાક્રમ, હિંમત
તેજ: પ્રભાવ અને પ્રતાપ
દાક્ષ્ય: કાર્યકુશળતા, તત્પરતા
અપલાયન: યુદ્ધ કે કર્તવ્યથી ન ભાગવું
ઈશ્વરભાવ: નેતૃત્વ અને શાસનની ક્ષમતા