શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 42

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śamo damastapaḥ śaucaṃ kṣāntirārjavameva ca .
jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam ॥

અર્થ

મનનો સંયમ, ઇન્દ્રિયોનું દમન, તપ, પવિત્રતા, ક્ષમા, સરળતા, જ્ઞાન, વિજ્ઞાન (અનુભવયુક્ત જ્ઞાન) અને આસ્તિકતા — આ બ્રાહ્મણના સ્વભાવથી ઉત્પન્ન કર્મો છે.

શબ્દાર્થ

शमः – મનનો સંયમ, અંતઃકરણની શાંતિ
दमः – ઇન્દ્રિયોનું દમન
तपः – તપ, આત્મ-અનુશાસન
शौचम् – અંદર-બહારની પવિત્રતા
क्षान्तिः – ક્ષમા, સહનશીલતા
आर्जवम् – સરળતા, સીધાપણું
एव च – અને પણ
ज्ञानम् – શાસ્ત્રનું જ્ઞાન
विज्ञानम् – અનુભવજન્ય જ્ઞાન
आस्तिक्यम् – આસ્તિકતા — શાસ્ત્ર અને ઈશ્વરમાં શ્રદ્ધા
ब्रह्मकर्म – બ્રાહ્મણનું કર્મ
स्वभावजम् – સ્વભાવથી ઉત્પન્ન

અન્વય

शमः दमः तपः शौचं क्षान्तिः आर्जवम् एव च ज्ञानं विज्ञानम् आस्तिक्यं (इति) स्वभावजं ब्रह्मकर्म ।

સમજૂતી

ભગવાન બ્રાહ્મણનાં સ્વાભાવિક કર્મોનું વર્ણન કરે છે, અને ધ્યાન આપવા જેવી વાત એ છે કે આ બાહ્ય ક્રિયાઓ ઓછી અને આંતરિક ગુણો વધુ છે. બ્રાહ્મણત્વનો સાર કોઈ અધિકાર કે વિશેષાધિકાર નથી, પણ ચારિત્ર્યનું એક ઊંચું ધોરણ છે. નવ ગુણો ગણાવ્યા છે, જે સત્ત્વગુણની પ્રધાનતાનાં લક્ષણો છે.

‘શમ’ — મનની શાંતિ અને સંયમ; ‘દમ’ — ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ; ‘તપ’ — શરીર, વાણી અને મનનું અનુશાસન; ‘શૌચ’ — શરીર અને મનની પવિત્રતા; ‘ક્ષાંતિ’ — બીજાના અપરાધ સહન કરવાની અને ક્ષમા કરવાની શક્તિ; ‘આર્જવ’ — સરળતા, જેમાં મન, વાણી અને કર્મ એક હોય, કોઈ કુટિલતા ન હોય. આ છ ગુણો ચારિત્ર્ય અને આત્મ-અનુશાસન સાથે સંબંધિત છે.

બાકીના ત્રણ જ્ઞાન સાથે સંબંધિત છે. ‘જ્ઞાન’ — શાસ્ત્રોનું અધ્યયન અને સમજ; ‘વિજ્ઞાન’ — તે જ્ઞાનનો પોતાના જીવનમાં અનુભવ. શંકરાચાર્ય વિજ્ઞાનનો અર્થ ‘શાસ્ત્રમાં કહેલા તત્ત્વનો સ્વાનુભવ’ કરે છે. અને ‘આસ્તિક્ય’ — શાસ્ત્ર, ગુરુ અને ઈશ્વરમાં દૃઢ શ્રદ્ધા. આ ગુણોવાળી વ્યક્તિ સ્વાભાવિક રીતે સમાજની શિક્ષક, માર્ગદર્શક અને નૈતિક દીવાદાંડી બને છે.

આ યાદી બતાવે છે કે ગીતા મુજબ બ્રાહ્મણની ઓળખ તેના ગુણોમાં છે. મહાભારતના બીજા પ્રસંગોમાં (જેમ કે યુધિષ્ઠિર-નહુષ સંવાદ) પણ આ વિચાર મળે છે કે જેનામાં સત્ય, દાન, ક્ષમા, શીલ અને તપ દેખાય, તે જ બ્રાહ્મણ કહેવા યોગ્ય છે. રામાનુજાચાર્ય તેમને સત્ત્વપ્રધાન સ્વભાવનાં સહજ કર્મો માને છે.

આજના સંદર્ભમાં આ યાદી શિક્ષણ, સંશોધન, આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શન કે જ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં કામ કરતી દરેક વ્યક્તિ માટે આદર્શ છે. સાચો શિક્ષક કે વિદ્વાન એ જ છે જેનામાં જ્ઞાન સાથે શાંતિ, સંયમ, પવિત્રતા, ક્ષમા અને સરળતા પણ હોય.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં કહેવાયું કે ચાર વર્ણોનાં કર્મો સ્વભાવજન્ય ગુણોથી વિભાજિત છે. આ શ્લોક બ્રાહ્મણનાં સ્વાભાવિક કર્મો કહે છે. આગળના શ્લોક (18.43)માં ક્ષત્રિયનાં કર્મોનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

જ્ઞાન ત્યારે જ પૂર્ણ છે જ્યારે તેની સાથે શાંતિ, સંયમ, ક્ષમા અને સરળતા પણ હોય. માત્ર જાણવું પૂરતું નથી; જે જાણ્યું તેને જીવનમાં અનુભવવું એ જ વિજ્ઞાન છે. જ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં રહેલી દરેક વ્યક્તિ માટે ચારિત્ર્યની પવિત્રતા સૌથી મોટી યોગ્યતા છે.

મુખ્ય શબ્દો

શમ: મનની શાંતિ અને સંયમ
દમ: ઇન્દ્રિયોનું નિયંત્રણ
ક્ષાંતિ: ક્ષમા, સહનશીલતા
આર્જવ: સરળતા, કુટિલતાનો અભાવ
વિજ્ઞાન: અનુભવજન્ય જ્ઞાન
આસ્તિક્ય: શાસ્ત્ર અને ઈશ્વરમાં શ્રદ્ધા