શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 41

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca parantapa .
karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ ॥

અર્થ

હે પરંતપ! બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રોનાં કર્મો તેમના સ્વભાવથી ઉત્પન્ન ગુણો મુજબ વિભાજિત કરાયાં છે.

શબ્દાર્થ

ब्राह्मणक्षत्रियविशाम् – બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો અને વૈશ્યોનાં
शूद्राणाम् – શૂદ્રોનાં
च – અને
परन्तप – હે શત્રુઓને તપાવનાર અર્જુન
कर्माणि – કર્મો, કર્તવ્યો
प्रविभक्तानि – વિભાજિત કરાયાં છે
स्वभावप्रभवैः – સ્વભાવથી ઉત્પન્ન
गुणैः – ગુણો દ્વારા

અન્વય

परन्तप, ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च कर्माणि स्वभावप्रभवैः गुणैः प्रविभक्तानि ।

સમજૂતી

અહીંથી ગીતાનો એક અત્યંત મહત્ત્વનો પ્રસંગ શરૂ થાય છે — સ્વધર્મનો સિદ્ધાંત (18.41–48). પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે કોઈ પ્રાણી ત્રણ ગુણોથી મુક્ત નથી. હવે તેઓ કહે છે કે આ જ ગુણોના આધારે મનુષ્યોનાં સ્વાભાવિક કર્મોનું વિભાજન થયું છે. બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર — આ ચાર વર્ણોનાં કર્મો ‘સ્વભાવપ્રભવૈર્ગુણૈઃ’ — સ્વભાવજન્ય ગુણો દ્વારા — નિર્ધારિત છે.

આ શ્લોકનો મુખ્ય શબ્દ છે ‘સ્વભાવ’. ચોથા અધ્યાય (4.13)માં ભગવાને કહ્યું હતું — ‘ચાતુર્વર્ણ્યં મયા સૃષ્ટં ગુણકર્મવિભાગશઃ’ — ચારે વર્ણો મેં ગુણ અને કર્મના વિભાગથી રચ્યા છે. એટલે વર્ણવ્યવસ્થાનો મૂળ આધાર વ્યક્તિના ગુણો અને તેનાં સ્વાભાવિક કર્મો છે. જેના સ્વભાવમાં જ્ઞાન અને શાંતિની પ્રધાનતા છે, તેનું સ્વાભાવિક કર્મ ચિંતન અને શિક્ષણ છે; જેનામાં વીરતા અને નેતૃત્વની પ્રધાનતા છે, તેનું કર્મ રક્ષા અને શાસન છે; વગેરે.

પરંપરાગત વ્યાખ્યાઓ મુજબ બ્રાહ્મણમાં સત્ત્વની પ્રધાનતા, ક્ષત્રિયમાં રજસ્ની પ્રધાનતા અને સત્ત્વની ગૌણતા, વૈશ્યમાં રજસ્ની પ્રધાનતા અને તમસ્ની ગૌણતા, તથા શૂદ્રમાં તમસ્ની પ્રધાનતા અને રજસ્ની ગૌણતા મનાઈ છે. શંકરાચાર્ય ‘સ્વભાવ’ને પૂર્વજન્મના સંસ્કારોથી બનેલી પ્રકૃતિ માને છે, જે આ જન્મમાં ફળ આપવા પ્રગટ થઈ છે. રામાનુજાચાર્ય પણ સ્વભાવને પૂર્વકર્મોથી ઉત્પન્ન વૃત્તિ માને છે. શાસ્ત્રીય પરંપરામાં આ સ્વભાવ જન્મ સાથે પણ જોડાયેલો મનાયો.

આજના સંદર્ભમાં આ શ્લોકનો સાર્વત્રિક સંદેશ એ છે કે દરેક વ્યક્તિની એક અનોખી પ્રકૃતિ છે — કેટલાક જ્ઞાન અને શિક્ષણ માટે બન્યા છે, કેટલાક નેતૃત્વ અને સુરક્ષા માટે, કેટલાક ઉદ્યમ અને વેપાર માટે, કેટલાક સેવા અને સહયોગ માટે. સમાજ ત્યારે જ સ્વસ્થ રહે છે જ્યારે દરેક વ્યક્તિ પોતાની પ્રકૃતિને અનુકૂળ કર્મ કરે, અને દરેક કર્મને સમાન સન્માન મળે. ગીતાનો ભાર કોઈ ઊંચ-નીચ પર નહીં, પણ એ વાત પર છે કે દરેક સ્વાભાવિક કર્મ ભગવાનની પૂજા બની શકે છે (18.46).

એ પણ ધ્યાનમાં લેવા જેવું છે કે ભગવાન આ વિવેચન અર્જુનને તેનો પોતાનો સ્વધર્મ યાદ અપાવવા કરે છે. અર્જુન ક્ષત્રિય છે, અને તેનું સ્વાભાવિક કર્મ ધર્મરક્ષા માટે યુદ્ધ કરવાનું છે — આ જ નિષ્કર્ષ તરફ આખો પ્રસંગ આગળ વધે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં કહેવાયું કે કોઈ પ્રાણી ત્રણ ગુણોથી મુક્ત નથી. આ શ્લોક કહે છે કે આ જ ગુણોના આધારે ચાર વર્ણોનાં કર્મો વિભાજિત છે. આગળના ત્રણ શ્લોકો (18.42–44)માં દરેક વર્ણનાં સ્વાભાવિક કર્મોનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

તમારી સ્વાભાવિક પ્રકૃતિ અને પ્રતિભાને ઓળખો — તે જ તમારા કર્મક્ષેત્રનો સૌથી સારો સંકેત છે. સમાજમાં દરેક પ્રકારનું કાર્ય જરૂરી અને સન્માનનીય છે; કોઈ કર્મને નાનું ન ગણો. પોતાની પ્રકૃતિને અનુકૂળ કર્મ કરવાથી કુશળતા અને સંતોષ બંને મળે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સ્વભાવ: વ્યક્તિની જન્મજાત પ્રકૃતિ અને વૃત્તિ
વર્ણ: ગુણ અને કર્મના આધારે સમાજનો વિભાગ
ગુણકર્મવિભાગ: ગુણ અને કર્મ મુજબ વિભાજન
સ્વધર્મ: પોતાના સ્વભાવ મુજબ નિર્ધારિત કર્તવ્ય
પરંતપ: શત્રુઓને તપાવનાર — અર્જુન