ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 40

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ .
sattvaṃ prakṛtijairmuktaṃ yadebhiḥ syāttribhirguṇaiḥ ॥

અર્થ

પૃથ્વી પર, કે સ્વર્ગમાં, અથવા દેવતાઓમાં પણ એવું કોઈ પ્રાણી (સત્ત્વ) નથી જે પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન આ ત્રણ ગુણોથી મુક્ત હોય.

શબ્દાર્થ

  • न – નહીં
  • तत् – તે
  • अस्ति – છે
  • पृथिव्याम् – પૃથ્વી પર
  • वा – અથવા
  • दिवि – સ્વર્ગમાં
  • देवेषु – દેવતાઓમાં
  • वा – અથવા
  • पुनः – વળી, પણ
  • सत्त्वम् – પ્રાણી, અસ્તિત્વ
  • प्रकृतिजैः – પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન
  • मुक्तम् – મુક્ત
  • यत् – જે
  • एभिः – આ
  • स्यात् – હોય
  • त्रिभिः – ત્રણ
  • गुणैः – ગુણોથી

અન્વય

पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः तत् सत्त्वं न अस्ति यत् एभिः प्रकृतिजैः त्रिभिः गुणैः मुक्तं स्यात् ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ત્રિગુણ-વિવેચનનો ઉપસંહાર છે. ભગવાને જ્ઞાન, કર્મ, કર્તા, બુદ્ધિ, ધૃતિ અને સુખ — છ વિષયોના ત્રણ-ત્રણ ભેદ કહ્યા. હવે તેઓ નિષ્કર્ષ આપે છે: પૃથ્વી પર મનુષ્યોમાં, સ્વર્ગમાં, અને દેવતાઓમાં પણ — ક્યાંય કોઈ એવું પ્રાણી કે વસ્તુ નથી જે આ ત્રણ ગુણોથી મુક્ત હોય. આખી પ્રકૃતિ, અને પ્રકૃતિથી બનેલું દરેક અસ્તિત્વ, સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્ના મિશ્રણથી જ બનેલું છે.

આ વિધાન બે વાત શીખવે છે. પહેલી, કોઈ સંપૂર્ણ સાત્ત્વિક, સંપૂર્ણ રાજસ કે સંપૂર્ણ તામસ નથી હોતું; દરેક વ્યક્તિમાં ત્રણે ગુણો જુદા જુદા પ્રમાણમાં હોય છે, અને તે સતત બદલાતા રહે છે (14.10). તેથી બીજાઓને કોઈ એક ગુણના લેબલથી કાયમ માટે બાંધવા ન જોઈએ. બીજી, દેવતાઓ પણ ગુણોથી બંધાયેલા છે — તેથી સ્વર્ગ પણ અંતિમ લક્ષ્ય નથી.

તો પછી મુક્તિ કેવી રીતે શક્ય છે? ચૌદમા અધ્યાયમાં ભગવાને ‘ગુણાતીત’ અવસ્થાનું વર્ણન કર્યું હતું (14.19–26). ગુણોથી મુક્તિ એટલે તેમનાથી ઉપર ઊઠવું — એ જાણવું કે ‘હું’ ગુણોનો સાક્ષી છું, કર્તા નહીં. અને આ ભગવાનની અનન્ય ભક્તિથી શક્ય છે (14.26). ગુણોનું આ વિશ્લેષણ એટલા માટે અપાયું છે કે સાધક પહેલાં તમસ્ અને રજસ્થી સત્ત્વ તરફ આગળ વધે, અને પછી સત્ત્વને પણ પાર કરી પરમાત્મામાં સ્થિત થાય.

આ શ્લોક આગળના વિષય — વર્ણધર્મ —નો સેતુ પણ છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે અહીંથી ભગવાન બતાવશે કે ગુણોના આધારે જ મનુષ્યોનાં સ્વાભાવિક કર્મોનું વિભાજન થયું છે, અને તે કર્મો દ્વારા જ ગુણોથી મુક્તિનો માર્ગ ખૂલે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકો (18.20–39)માં જ્ઞાન, કર્મ, કર્તા, બુદ્ધિ, ધૃતિ અને સુખના ત્રિગુણાત્મક ભેદ કહેવાયા. આ શ્લોક તેમનો નિષ્કર્ષ છે. આગળના શ્લોક (18.41)થી ભગવાન કહે છે કે સ્વભાવજન્ય ગુણો મુજબ જ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રનાં કર્મો વિભાજિત છે.

જીવન-બોધ

કોઈ સંપૂર્ણ નથી — દરેક વ્યક્તિમાં ત્રણે ગુણો હોય છે, તેથી બીજાઓ અને પોતાના પ્રત્યે ધૈર્ય અને કરુણા રાખો. પોતાની અંદર સત્ત્વ વધારવાનો પ્રયત્ન કરો, પણ અંતે ગુણોથી પર ઊઠવાને જ લક્ષ્ય બનાવો. સ્વર્ગ અને ભોગો પણ અસ્થાયી છે; સ્થાયી માત્ર પરમાત્મા છે.

મુખ્ય શબ્દો

ત્રિગુણ
પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણ — સત્ત્વ, રજસ્, તમસ્
પ્રકૃતિજ
પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન
સત્ત્વ (અહીં)
પ્રાણી કે અસ્તિત્વ
ગુણાતીત
ત્રણે ગુણોથી પર સ્થિત

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક