શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 39

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ .
nidrālasyapramādotthaṃ tattāmasamudāhṛtam ॥

અર્થ

જે સુખ શરૂઆતમાં અને પરિણામે પણ આત્માને મોહિત કરનારું છે, અને જે નિદ્રા, આળસ અને પ્રમાદથી ઉત્પન્ન થાય છે, તે સુખ તામસ કહેવાયું છે.

શબ્દાર્થ

यत् – જે
अग्रे – શરૂઆતમાં
च – અને
अनुबन्धे – પરિણામે
च – પણ
सुखम् – સુખ
मोहनम् – મોહિત કરનારું
आत्मनः – પોતાને, આત્માને
निद्रालस्यप्रमादोत्थम् – નિદ્રા, આળસ અને પ્રમાદથી ઉત્પન્ન
तत् – તે
तामसम् – તામસ
उदाहृतम् – કહેવાયું છે

અન્વય

यत् सुखम् अग्रे च अनुबन्धे च आत्मनः मोहनं निद्रालस्यप्रमादोत्थं, तत् तामसम् उदाहृतम् ।

સમજૂતી

તામસ સુખ સૌથી નીચલી કોટિનું સુખ છે. સાત્ત્વિક સુખ શરૂઆતમાં કઠિન પણ અંતે મધુર છે; રાજસ સુખ શરૂઆતમાં મધુર પણ અંતે કડવું છે; પરંતુ તામસ સુખ ‘અગ્રે ચાનુબન્ધે ચ’ — શરૂઆતમાં પણ અને અંતે પણ — માત્ર મોહ આપનારું છે. તેમાં ન શરૂઆતમાં સાચું સુખ છે, ન અંતે. તે એક પ્રકારની બેહોશી છે, જેને વ્યક્તિ ભ્રમથી સુખ માની લે છે.

તેના ત્રણ સ્રોત કહ્યા છે. ‘નિદ્રા’ — જરૂર કરતાં વધુ ઊંઘવું, જેમાં વ્યક્તિ જીવનથી ભાગવાનું સુખ મેળવે છે. ‘આળસ’ — કંઈ ન કરવાની વૃત્તિ, જેમાં કર્તવ્યથી બચવાનું આભાસી સુખ મળે છે. ‘પ્રમાદ’ — બેદરકારી અને કર્તવ્યની ઉપેક્ષા, જેમ કે નશો, નિરર્થક મનોરંજનમાં કલાકો વિતાવવા, કે જાણીજોઈને જવાબદારીઓ ભૂલી જવી. શંકરાચાર્ય પ્રમાદનો અર્થ ‘કર્તવ્ય ન કરવું’ કહે છે.

‘મોહનમ્ આત્મનઃ’ — આ સુખ આત્માને મોહિત કરે છે, એટલે વિવેકને ઢાંકી દે છે. વ્યક્તિને ખબર જ નથી પડતી કે તેનું જીવન, સમય અને સામર્થ્ય વ્યર્થ જાય છે. રાજસ સુખમાં ઓછામાં ઓછો કોઈ અનુભવ અને ઊર્જા હોય છે; તામસ સુખમાં માત્ર જડતા અને વિસ્મૃતિ છે.

આજના સમયમાં તામસ સુખનાં અનેક રૂપો છે — કલાકો સુધી નિરુદ્દેશ સ્ક્રીન જોવી, નશામાં ડૂબેલા રહેવું, કે ટાળમટોળમાં આરામ શોધવો. ગીતા તેમને સુખ માનવાથી સાવધ કરે છે, કારણ કે તે ધીમે ધીમે જીવનની ઊર્જા અને ચેતનાને ક્ષીણ કરે છે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં સાત્ત્વિક અને રાજસ સુખનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક તામસ સુખ કહે છે. આગળના શ્લોક (18.40)માં ભગવાન કહે છે કે ત્રણે લોકમાં કોઈ પ્રાણી આ ત્રણ ગુણોથી મુક્ત નથી.

જીવન-બોધ

નિરુદ્દેશ સમય વિતાવવો, આળસ અને નશો સુખ નથી, પણ ચેતનાને સુવડાવી દેતી બેહોશી છે. તમારા દૈનિક જીવનમાં જુઓ કે કેટલો સમય આવા ‘તામસ સુખ’માં જાય છે. જાગૃત અને સક્રિય જીવન જ સાચા આનંદ તરફ લઈ જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

તામસ સુખ: નિદ્રા, આળસ અને પ્રમાદથી ઉત્પન્ન, આદિ-અંતમાં મોહકારી સુખ
પ્રમાદ: બેદરકારી, કર્તવ્યની ઉપેક્ષા
આળસ: કર્મ પ્રત્યે અરુચિ અને નિષ્ક્રિયતા
મોહન: વિવેકને ઢાંકનારું