શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 38

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

viṣayendriyasaṃyogādyattadagre.amṛtopamam .
pariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam ॥

અર્થ

જે સુખ વિષયો અને ઇન્દ્રિયોના સંયોગથી ઉત્પન્ન થાય છે, જે શરૂઆતમાં અમૃત જેવું લાગે છે પણ પરિણામે વિષ જેવું હોય છે, તે સુખ રાજસ મનાયું છે.

શબ્દાર્થ

विषयेन्द्रियसंयोगात् – વિષયો અને ઇન્દ્રિયોના સંયોગથી
यत् – જે
तत् – તે
अग्रे – શરૂઆતમાં
अमृतोपमम् – અમૃત સમાન
परिणामे – પરિણામે
विषम् इव – વિષ જેવું
तत् – તે
सुखम् – સુખ
राजसम् – રાજસ
स्मृतम् – મનાયું છે

અન્વય

विषयेन्द्रियसंयोगात् यत् तत् अग्रे अमृतोपमं परिणामे विषम् इव, तत् सुखं राजसं स्मृतम् ।

સમજૂતી

રાજસ સુખ સાત્ત્વિક સુખથી બરાબર ઊલટું છે. સાત્ત્વિક સુખ શરૂઆતમાં વિષ, અંતે અમૃત છે; રાજસ સુખ શરૂઆતમાં અમૃત, અંતે વિષ. તેનો સ્રોત છે ‘વિષયેન્દ્રિયસંયોગ’ — ઇન્દ્રિયોનું પોતાના વિષયો સાથે મળવું. જીભને સ્વાદિષ્ટ ભોજન, આંખોને સુંદર દૃશ્ય, કાનોને મધુર સંગીત, ત્વચાને સુખદ સ્પર્શ — આ બધાથી જે તાત્કાલિક સુખ મળે છે, તે રાજસ સુખ છે.

આ સુખ શરૂઆતમાં ‘અમૃતોપમ’ — અમૃત જેવું — લાગે છે. તેથી જ તે આટલું આકર્ષક છે અને મનુષ્ય વારંવાર તેની પાછળ દોડે છે. પણ તેનું પરિણામ વિષ જેવું હોય છે. વધુ પડતું ભોજન રોગ આપે છે, અનિયંત્રિત ભોગ શક્તિ ક્ષીણ કરે છે, લાલસા વધતી જાય છે અને તૃપ્તિ ક્યારેય મળતી નથી. શંકરાચાર્ય કહે છે કે આવું સુખ બળ, વીર્ય, રૂપ, બુદ્ધિ, ધન અને ઉત્સાહનો ક્ષય કરે છે, અને અધર્મને કારણે આગળ પણ દુઃખ આપે છે.

રાજસ સુખનો બીજો ગુણ છે — તે બાહ્ય વસ્તુઓ પર આધારિત છે. જ્યાં સુધી વિષય સામે છે ત્યાં સુધી સુખ છે; વિષય હટ્યો, સુખ ગયું. તેથી આ સુખ વ્યક્તિને પરતંત્ર બનાવે છે. તેનાથી વિપરીત સાત્ત્વિક સુખ અંદરથી આવે છે અને સ્વતંત્ર છે.

ગીતા ઇન્દ્રિયસુખોનો સંપૂર્ણ નિષેધ નથી કરતી; ધર્મને અનુકૂળ, સંયમિત ભોગ જીવનનો સ્વાભાવિક ભાગ છે. પરંતુ તે ચેતવે છે કે તેમને જીવનનું લક્ષ્ય બનાવવું એ વિષને અમૃત સમજવા બરાબર છે. પાંચમા અધ્યાય (5.22)માં ભગવાને કહ્યું હતું કે સંયોગજન્ય ભોગો દુઃખનાં જ કારણ છે, આદિ-અંતવાળા છે, તેથી બુદ્ધિમાન તેમાં રમતો નથી.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સાત્ત્વિક સુખનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક રાજસ સુખ કહે છે. આગળના શ્લોક (18.39)માં તામસ સુખનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

જે સુખ તરત મીઠું લાગે, તેના લાંબા ગાળાના પરિણામ પર પણ વિચાર કરો. ઇન્દ્રિયસુખોનો આનંદ સંયમ સાથે લો, તેમને જીવનનું લક્ષ્ય ન બનાવો. જે સુખ બાહ્ય વસ્તુઓ પર આધારિત છે, તે તમને પરતંત્ર બનાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

રાજસ સુખ: ઇન્દ્રિય-વિષય સંયોગથી ઉત્પન્ન, શરૂઆતમાં મધુર પણ અંતે દુઃખદ સુખ
વિષયેન્દ્રિયસંયોગ: ઇન્દ્રિયોનો વિષયો સાથે સંપર્ક
પ્રેય: જે તરત પ્રિય લાગે, પણ અંતે હાનિકારક હોય