શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 37

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yattadagre viṣamiva pariṇāme.amṛtopamam .
tatsukhaṃ sāttvikaṃ proktamātmabuddhiprasādajam ॥

અર્થ

જે સુખ શરૂઆતમાં વિષ જેવું (કઠિન) લાગે છે, પણ પરિણામે અમૃત જેવું હોય છે, અને જે આત્મા તથા બુદ્ધિની નિર્મળતા (પ્રસન્નતા)થી ઉત્પન્ન થાય છે, તે સુખ સાત્ત્વિક કહેવાયું છે.

શબ્દાર્થ

यत् – જે
तत् – તે
अग्रे – શરૂઆતમાં
विषम् इव – વિષ જેવું
परिणामे – પરિણામે, અંતે
अमृतोपमम् – અમૃત સમાન
तत् – તે
सुखम् – સુખ
सात्त्विकम् – સાત્ત્વિક
प्रोक्तम् – કહેવાયું છે
आत्मबुद्धिप्रसादजम् – આત્મા અને બુદ્ધિની નિર્મળતાથી ઉત્પન્ન

અન્વય

यत् तत् अग्रे विषम् इव परिणामे अमृतोपमम्, आत्मबुद्धिप्रसादजं तत् सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् ।

સમજૂતી

સાત્ત્વિક સુખની આ વ્યાખ્યા જીવનનાં સૌથી ઊંડાં સત્યોમાંનું એક છે: ‘અગ્રે વિષમિવ પરિણામેઽમૃતોપમમ્’ — શરૂઆતમાં વિષ જેવું, અંતે અમૃત જેવું. સાચા સુખના માર્ગની શરૂઆત મોટે ભાગે કઠિન હોય છે. ઇન્દ્રિયસંયમ, વહેલી સવારે ઊઠવું, નિયમિત ધ્યાન, સ્વાધ્યાય, સત્ય બોલવું, અનુશાસન — આ બધું શરૂઆતમાં કડવું લાગે છે, કારણ કે મન પોતાની જૂની ટેવો છોડવા નથી માગતું.

પરંતુ જે ધૈર્યથી આ માર્ગે ચાલે છે, તેને ધીમે ધીમે અમૃતનો સ્વાદ મળવા લાગે છે — ઊંડી શાંતિ, આત્મવિશ્વાસ, સ્પષ્ટતા અને એવો આનંદ જે બાહ્ય પરિસ્થિતિ પર આધારિત નથી. જેમ વિદ્યાર્થી માટે અભ્યાસ શરૂઆતમાં કઠિન હોય, પણ જ્ઞાનનું ફળ જીવનભર મધુર રહે; કે ઔષધ કડવું હોય, પણ સ્વાસ્થ્ય આપે.

આ સુખનો સ્રોત પણ કહ્યો છે — ‘આત્મબુદ્ધિપ્રસાદજમ્’. તે કોઈ બાહ્ય વસ્તુથી નહીં, પણ આત્મા અને બુદ્ધિની નિર્મળતાથી ઉત્પન્ન થાય છે. શંકરાચાર્ય તેનો અર્થ ‘પોતાની બુદ્ધિની પ્રસન્નતાથી ઉત્પન્ન’ કરે છે, જ્યારે રામાનુજાચાર્ય તેને ‘આત્મવિષયક બુદ્ધિની પ્રસન્નતાથી ઉત્પન્ન’ — એટલે આત્મજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન સુખ — માને છે. બંનેનો સાર એ છે કે આ સુખ અંદરથી આવે છે, તેથી સ્થાયી છે.

કઠોપનિષદમાં ‘શ્રેય’ અને ‘પ્રેય’નો ભેદ કહેવાયો છે — શ્રેય (કલ્યાણકારી) માર્ગ શરૂઆતમાં કઠિન પણ અંતે સુખદ છે, જ્યારે પ્રેય (પ્રિય લાગતો) માર્ગ શરૂઆતમાં સુખદ પણ અંતે દુઃખદ. આ શ્લોક એ જ સત્યનું ગીતારૂપ છે. સાત્ત્વિક સુખ શ્રેયનો માર્ગ છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સુખના ત્રિવિધ ભેદની ભૂમિકા બાંધી. આ શ્લોક સાત્ત્વિક સુખનું પૂર્ણ વર્ણન કરે છે. આગળના શ્લોક (18.38)માં રાજસ સુખનું વર્ણન છે, જે તેનાથી બરાબર વિપરીત છે.

જીવન-બોધ

જે ટેવો આજે કઠિન લાગે છે — અનુશાસન, સંયમ, નિયમિત સાધના — તે જ કાલનું સ્થાયી સુખ બને છે. તાત્કાલિક મુશ્કેલીથી ગભરાઈને લાંબા ગાળાના લાભને ન છોડો. સાચો આનંદ બહારથી નહીં, અંદરની નિર્મળતાથી આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સાત્ત્વિક સુખ: શરૂઆતમાં કઠિન, પરિણામે અમૃત સમાન, આત્મિક નિર્મળતાથી ઉત્પન્ન સુખ
આત્મબુદ્ધિપ્રસાદ: આત્મા અને બુદ્ધિની નિર્મળતા
શ્રેય: કલ્યાણકારી માર્ગ
અમૃતોપમ: અમૃત સમાન