ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 36

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ ।
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha .
abhyāsādramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati ॥

અર્થ

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! હવે તું મારી પાસેથી ત્રણ પ્રકારના સુખ વિશે સાંભળ — જેમાં મનુષ્ય અભ્યાસથી રમે છે અને જેનાથી દુઃખોના અંતને પામે છે.

શબ્દાર્થ

  • सुखम् – સુખ
  • तु – અને
  • इदानीम् – હવે
  • त्रिविधम् – ત્રણ પ્રકારનું
  • शृणु – સાંભળ
  • मे – મારી પાસેથી
  • भरतर्षभ – હે ભરતવંશમાં શ્રેષ્ઠ
  • अभ्यासात् – અભ્યાસથી
  • रमते – રમે છે, આનંદ પામે છે
  • यत्र – જેમાં
  • दुःखान्तम् – દુઃખના અંતને
  • च – અને
  • निगच्छति – પામે છે

અન્વય

भरतर्षभ, इदानीं तु त्रिविधं सुखं मे शृणु — यत्र अभ्यासात् रमते, दुःखान्तं च निगच्छति ।

સમજૂતી

હવે ભગવાન છઠ્ઠા વિષય — સુખ —ના ત્રણ ભેદ તરફ આવે છે. આ ક્રમ ખૂબ સ્વાભાવિક છે. જ્ઞાન, કર્મ, કર્તા, બુદ્ધિ અને ધૃતિ — આ સૌનું અંતિમ લક્ષ્ય શું છે? મનુષ્ય જે કંઈ કરે છે, અંતે સુખ માટે જ કરે છે. તેથી સુખના સ્વરૂપને સમજવું એ જીવનની દિશાને સમજવું છે. જો આપણે ખોટા સુખને લક્ષ્ય બનાવીએ, તો બધા પ્રયત્નો ખોટી દિશામાં જશે.

શ્લોકનો બીજો ભાગ સાત્ત્વિક સુખની ભૂમિકા બાંધે છે. ‘અભ્યાસાદ્રમતે યત્ર’ — એવું સુખ જેમાં મનુષ્ય અભ્યાસથી રમે છે. આ ખૂબ મહત્ત્વનો સંકેત છે. સાચું સુખ તરત મળતું નથી; તે ધીમે ધીમે, સતત સાધનાથી વિકસે છે. જેમ સંગીત કે કોઈ કળાનો આનંદ શરૂઆતમાં કઠિન અભ્યાસ માગે છે, પણ પછી ઊંડો આનંદ આપે છે, તેમ આત્મિક સુખ પણ અભ્યાસથી ખીલે છે.

‘દુઃખાન્તં ચ નિગચ્છતિ’ — અને જેનાથી દુઃખનો અંત થાય છે. આ સુખ માત્ર કામચલાઉ રાહત નથી, પણ દુઃખના મૂળને જ સમાપ્ત કરે છે. વિષયોનું સુખ દુઃખને થોડા સમય માટે ભુલાવે છે, પણ પછી દુઃખ પાછું આવે છે; જ્યારે સાત્ત્વિક સુખ દુઃખના કારણ — અજ્ઞાન અને આસક્તિ —ને જ મિટાવે છે.

શંકરાચાર્ય અને રામાનુજાચાર્ય બંને આ શ્લોકના ઉત્તરાર્ધને આગળના શ્લોક સાથે જોડીને સાત્ત્વિક સુખનું વર્ણન માને છે. ‘ભરતર્ષભ’ સંબોધન અર્જુનને સન્માન આપે છે કે તે આ સૂક્ષ્મ વિષય સમજવા યોગ્ય શ્રેષ્ઠ પુરુષ છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકો (18.33–35)માં ત્રણ પ્રકારની ધૃતિનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક ત્રણ પ્રકારના સુખના વિવેચનની ભૂમિકા છે અને સાત્ત્વિક સુખનું પ્રથમ લક્ષણ કહે છે. આગળના શ્લોક (18.37)માં સાત્ત્વિક સુખનું પૂર્ણ વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

સાચું સુખ તરત મળતું નથી; તે ધૈર્ય અને અભ્યાસથી વિકસે છે. એવા સુખની શોધ કરો જે દુઃખને માત્ર ભુલાવે નહીં, પણ તેના મૂળને મિટાવે. ધ્યાન, સ્વાધ્યાય અને સેવા જેવી સાધનાઓમાં નિયમિતતાથી ઊંડો આનંદ પ્રગટે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ત્રિવિધ સુખ
સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ — ત્રણ પ્રકારનું સુખ
અભ્યાસ
સતત સાધના
દુઃખાન્ત
દુઃખનો સંપૂર્ણ અંત
ભરતર્ષભ
ભરતવંશમાં શ્રેષ્ઠ — અર્જુન

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક