શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 35

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madameva ca .
na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī ॥

અર્થ

હે પાર્થ! જે ધૃતિ દ્વારા દુર્બુદ્ધિ મનુષ્ય નિદ્રા, ભય, શોક, વિષાદ અને મદ (અભિમાન)ને છોડતો નથી, તે ધૃતિ તામસી છે.

શબ્દાર્થ

यया – જે (ધૃતિ)થી
स्वप्नम् – નિદ્રા, અતિશય ઊંઘ
भयम् – ભય
शोकम् – શોક
विषादम् – વિષાદ, નિરાશા
मदम् – મદ, અભિમાન, ઉન્માદ
एव च – અને પણ
न विमुञ्चति – છોડતો નથી
दुर्मेधाः – દુર્બુદ્ધિ, મંદબુદ્ધિ
धृतिः – ધૃતિ
सा – તે
पार्थ – હે પાર્થ
तामसी – તામસી

અન્વય

पार्थ, दुर्मेधाः यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदम् एव च न विमुञ्चति, सा धृतिः तामसी ।

સમજૂતી

આ શ્લોક એક અદ્ભુત મનોવૈજ્ઞાનિક સત્ય પ્રગટ કરે છે — દૃઢતા માત્ર સારી વસ્તુઓ પ્રત્યે જ નહીં, ખરાબ વસ્તુઓ પ્રત્યે પણ હોઈ શકે છે. તામસી ધૃતિ એ છે જેનાથી મનુષ્ય પોતાની નકારાત્મક અવસ્થાઓને કસીને પકડી રાખે છે અને છોડતો નથી. તેને ‘ધૃતિ’ એટલા માટે કહી છે કે તેમાં પણ એક પ્રકારની હઠીલી દૃઢતા છે — પણ તે વિનાશની દિશામાં છે.

પાંચ વસ્તુઓ ગણાવી છે જે તામસી વ્યક્તિ છોડતી નથી. ‘સ્વપ્ન’ — અતિશય ઊંઘ અને આળસ, જેમાં જીવનનો સમય વીતી જાય છે. ‘ભય’ — તે સતત ડર જે વ્યક્તિ પાળી રાખે છે અને જે તેને કોઈ નવું પગલું ભરવા દેતો નથી. ‘શોક’ — વીતેલી વાતોનું દુઃખ, જેને તે વારંવાર દોહરાવે છે. ‘વિષાદ’ — ઊંડી નિરાશા અને હતાશા, જેમાં તે ડૂબેલો રહે છે. ‘મદ’ — અભિમાન, નશો કે વિષયોનો ઉન્માદ.

વિચારવા જેવું છે કે ઘણા લોકો પોતાનાં દુઃખ, ભય અને ફરિયાદો સાથે એટલા જોડાઈ જાય છે કે તે જ તેમની ઓળખ બની જાય છે. તેઓ તેને છોડવા પણ નથી માગતા, કારણ કે છોડવા માટે પરિવર્તન અને પ્રયત્ન જોઈએ, જે તમોગુણને પસંદ નથી. આ જ ‘ન વિમુઞ્ચતિ’ — ન છોડવાની — સ્થિતિ છે.

અર્જુનના પ્રસંગમાં આ ખાસ પ્રાસંગિક છે. પહેલા અને બીજા અધ્યાયમાં અર્જુન ભય, શોક અને વિષાદથી ગ્રસ્ત હતો — તેથી જ પહેલા અધ્યાયનું નામ ‘અર્જુનવિષાદયોગ’ છે. ભગવાને આખી ગીતામાં તેને આ જ તામસી અવસ્થામાંથી બહાર કાઢ્યો. ‘દુર્મેધાઃ’ — દુર્બુદ્ધિ — શબ્દ બતાવે છે કે તેનું મૂળ વિવેકની ઊણપ છે; અને વિવેક જાગતાં આ ધૃતિ તૂટી શકે છે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં સાત્ત્વિકી અને રાજસી ધૃતિનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક તામસી ધૃતિ કહે છે. આગળના શ્લોક (18.36)થી ભગવાન સુખના ત્રણ પ્રકારોનું વર્ણન શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

ધ્યાન આપો કે તમે કઈ નકારાત્મક ભાવનાઓ — ભય, શોક, નિરાશા, અભિમાન —ને અજાણતાં પકડી રાખી છે. તેને છોડવાની હિંમત કરો; તે તમારી ઓળખ નથી. જેમ સારી ટેવોમાં દૃઢતા જોઈએ, તેમ ખરાબ ટેવો છોડવામાં પણ દૃઢતા જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

તામસી ધૃતિ: નિદ્રા, ભય, શોક, વિષાદ અને મદને પકડી રાખતી હઠ
સ્વપ્ન: અતિશય ઊંઘ અને આળસ
વિષાદ: ઊંડી નિરાશા
મદ: અભિમાન, ઉન્માદ
દુર્મેધા: મંદબુદ્ધિ