શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 34

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yayā tu dharmakāmārthāndhṛtyā dhārayate.arjuna .
prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī ॥

અર્થ

પરંતુ હે અર્જુન! જે ધૃતિ દ્વારા ફળની ઇચ્છાવાળો મનુષ્ય આસક્તિપૂર્વક ધર્મ, કામ અને અર્થને ધારણ કરે છે, હે પાર્થ, તે ધૃતિ રાજસી છે.

શબ્દાર્થ

यया – જે
तु – પરંતુ
धर्मकामार्थान् – ધર્મ, કામ અને અર્થને
धृत्या – ધૃતિથી
धारयते – ધારણ કરે છે
अर्जुन – હે અર્જુન
प्रसङ्गेन – અત્યંત આસક્તિ સાથે
फलाकाङ्क्षी – ફળની ઇચ્છાવાળો
धृतिः – ધૃતિ
सा – તે
पार्थ – હે પાર્થ
राजसी – રાજસી

અન્વય

अर्जुन, यया धृत्या तु प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धर्मकामार्थान् धारयते, पार्थ, सा धृतिः राजसी ।

સમજૂતી

રાજસી ધૃતિ પણ દૃઢતા છે, અને ઘણી વાર ખૂબ પ્રબળ દૃઢતા. પણ તેનું લક્ષ્ય અને ભાવ જુદાં છે. સાત્ત્વિક ધૃતિ મન-પ્રાણ-ઇન્દ્રિયોને પરમાત્મા તરફ ધારણ કરે છે, જ્યારે રાજસી ધૃતિ ‘ધર્મ, કામ અને અર્થ’ — આ ત્રણ પુરુષાર્થો —ને ધારણ કરે છે, ચોથા પુરુષાર્થ મોક્ષને નહીં.

ધ્યાન આપો કે ધર્મ પણ અહીં ગણાયો છે. રાજસી વ્યક્તિ ધર્મનું પાલન પણ કરે છે, પરંતુ ‘ફલાકાઙ્ક્ષી’ બનીને — સ્વર્ગ, પુણ્ય કે યશની ઇચ્છાથી. તેના માટે ધર્મ પણ એક રોકાણ છે, જેનું વળતર તે ઇચ્છે છે. અર્થ (ધન) અને કામ (ભોગ) પ્રત્યે તો તેની દૃઢતા વધુ સ્પષ્ટ છે. તે વર્ષો સુધી કઠિન પરિશ્રમ કરી શકે, મોટા ત્યાગ કરી શકે — પણ બધું એટલા માટે કે અંતે તેને ઇચ્છિત ફળ મળે.

‘પ્રસઙ્ગેન’ — અત્યંત આસક્તિથી — આ શબ્દ રાજસી ધૃતિનું મૂળ બતાવે છે. જે વિષય પર તેની દૃઢતા છે, તેને તે ઊંડે સુધી વળગેલો છે. તેથી જ્યારે ફળ મળતું નથી, ત્યારે તેની ધૃતિ કુંઠા, ક્રોધ કે નિરાશામાં બદલાઈ જાય છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે આવી વ્યક્તિ જે જે વિષયનો પ્રસંગ આવે, તેમાં જ ફળની આશાથી દૃઢતાપૂર્વક લાગી જાય છે.

સંસારના મોટા ભાગના મહત્ત્વાકાંક્ષી લોકો આ જ ધૃતિથી પ્રેરિત હોય છે. તે ખરાબ નથી — તે અનેક સિદ્ધિઓનો સ્રોત છે. પણ ગીતા આપણને તેનાથી એક પગથિયું ઉપર, મોક્ષ તરફ લઈ જનારી સાત્ત્વિક ધૃતિ તરફ બોલાવે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સાત્ત્વિકી ધૃતિનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક રાજસી ધૃતિ કહે છે. આગળના શ્લોક (18.35)માં તામસી ધૃતિનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

ધન, સુખ અને પ્રતિષ્ઠા માટે દૃઢ પરિશ્રમ કરવો સ્વાભાવિક છે, પણ તેને જ જીવનનું અંતિમ લક્ષ્ય ન બનાવો. ધર્મને પણ સોદાની જેમ ન કરો. દૃઢતાનું લક્ષ્ય ઊંચું હોય ત્યારે નિષ્ફળતા પણ વ્યક્તિને તોડી શકતી નથી.

મુખ્ય શબ્દો

રાજસી ધૃતિ: ફળની આસક્તિથી ધર્મ, અર્થ, કામને ધારણ કરતી દૃઢતા
ધર્મ-અર્થ-કામ: જીવનના ત્રણ પુરુષાર્થ — કર્તવ્ય, ધન અને ભોગ
પ્રસંગ: ઊંડી આસક્તિ
ફલાકાંક્ષી: ફળની ઇચ્છાવાળો