શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 33

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ .
yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī ॥

અર્થ

હે પાર્થ! યોગ દ્વારા અવિચળ રહેતી જે ધૃતિ (ધારણશક્તિ)થી મનુષ્ય મન, પ્રાણ અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને ધારણ (નિયંત્રિત) કરે છે, તે ધૃતિ સાત્ત્વિકી છે.

શબ્દાર્થ

धृत्या – ધૃતિથી, ધારણશક્તિથી
यया – જે
धारयते – ધારણ કરે છે, સંયમિત રાખે છે
मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः – મન, પ્રાણ અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને
योगेन – યોગ દ્વારા
अव्यभिचारिण्या – અવિચળ, ક્યારેય ન ડગનારી
धृतिः – ધૃતિ
सा – તે
पार्थ – હે પાર્થ
सात्त्विकी – સાત્ત્વિકી

અન્વય

पार्थ, योगेन अव्यभिचारिण्या यया धृत्या मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः धारयते, सा धृतिः सात्त्विकी ।

સમજૂતી

ધૃતિનો અર્થ છે ધારણ કરવાની શક્તિ — એ આંતરિક દૃઢતા જેનાથી મનુષ્ય પોતાના સંકલ્પ પર ટકી રહે છે. સાત્ત્વિક ધૃતિનું ક્ષેત્ર છે ‘મનઃપ્રાણેન્દ્રિયક્રિયાઃ’ — મન, પ્રાણ અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ. સાત્ત્વિક ધૃતિવાળી વ્યક્તિ આ ત્રણેને યોગ્ય દિશામાં નિયંત્રિત રાખે છે. તેનું મન ભટકતું નથી, પ્રાણ (શ્વાસ અને જીવનશક્તિ) સંયમિત રહે છે, અને ઇન્દ્રિયો વિષયો તરફ અનિયંત્રિત રીતે દોડતી નથી.

આ ધૃતિનું સાધન છે ‘યોગેન’ — યોગ, એટલે ધ્યાન અને એકાગ્રતાનો અભ્યાસ. આ ધૃતિ બાહ્ય દબાણ કે ભયથી નહીં, પણ અંદરની સ્થિરતાથી આવે છે. જેમ કુશળ સારથિ લગામ પકડીને ઘોડાઓને સાચા માર્ગે રાખે છે, તેમ યોગી પોતાની ધૃતિથી ઇન્દ્રિયો અને મનને પરમાત્મા તરફ લગાડી રાખે છે.

સૌથી મહત્ત્વનો શબ્દ છે ‘અવ્યભિચારિણ્યા’ — જે ક્યારેય ડગતી નથી, બીજી દિશામાં ભટકતી નથી. સાધારણ ધૃતિ પરિસ્થિતિ સાથે બદલાતી રહે છે — અનુકૂળ સમયે દૃઢ, પ્રતિકૂળ સમયે નબળી. પણ સાત્ત્વિક ધૃતિ દરેક પરિસ્થિતિમાં એકસરખી રહે છે, કારણ કે તેનું લક્ષ્ય એક જ છે — પરમાત્મા કે આત્મજ્ઞાન.

શંકરાચાર્ય કહે છે કે આ ધૃતિ યોગથી — એટલે સમાધિના અભ્યાસથી — અવિચળ બને છે અને મન, પ્રાણ, ઇન્દ્રિયોને શાસ્ત્રવિરુદ્ધ માર્ગે જતાં રોકે છે. રામાનુજાચાર્ય તેને મોક્ષના સાધન રૂપે ભગવાનના ધ્યાનમાં લાગેલી અવિચળ દૃઢતા કહે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકો (18.30–32)માં ત્રણ પ્રકારની બુદ્ધિનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક સાત્ત્વિકી ધૃતિ કહે છે. આગળના બે શ્લોકોમાં રાજસી (18.34) અને તામસી (18.35) ધૃતિનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

સાચી દૃઢતા અંદરની સ્થિરતાથી આવે છે, બાહ્ય દબાણથી નહીં. ધ્યાન અને નિયમિત અભ્યાસથી મન, શ્વાસ અને ઇન્દ્રિયો પરનું નિયંત્રણ વધારો. ઊંચું લક્ષ્ય રાખવાથી સંકલ્પ પરિસ્થિતિ સાથે ડગમગતો નથી.

મુખ્ય શબ્દો

સાત્ત્વિકી ધૃતિ: યોગથી અવિચળ, મન-પ્રાણ-ઇન્દ્રિયોને ધારણ કરતી દૃઢતા
અવ્યભિચારિણી: ક્યારેય ન ડગનારી, એકનિષ્ઠ
મનઃપ્રાણેન્દ્રિયક્રિયા: મન, પ્રાણ અને ઇન્દ્રિયોની પ્રવૃત્તિઓ
યોગ: ધ્યાન અને એકાગ્રતાનો અભ્યાસ