શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 32

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।
सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

adharmaṃ dharmamiti yā manyate tamasāvṛtā .
sarvārthānviparītāṃśca buddhiḥ sā pārtha tāmasī ॥

અર્થ

હે પાર્થ! જે બુદ્ધિ તમોગુણથી ઢંકાયેલી હોવાથી અધર્મને જ ધર્મ માને છે, અને સર્વ વિષયોને ઊલટા જ સમજે છે, તે બુદ્ધિ તામસી છે.

શબ્દાર્થ

अधर्मम् – અધર્મને
धर्मम् – ધર્મ
इति – એમ
या – જે
मन्यते – માને છે
तमसा – તમોગુણથી
आवृता – ઢંકાયેલી
सर्वार्थान् – સર્વ વિષયોને
विपरीतान् – ઊલટા
च – અને
बुद्धिः – બુદ્ધિ
सा – તે
पार्थ – હે પાર્થ
तामसी – તામસી

અન્વય

पार्थ, तमसा आवृता या अधर्मं ‘धर्मः’ इति मन्यते, सर्वार्थान् च विपरीतान् (मन्यते), सा बुद्धिः तामसी ।

સમજૂતી

તામસી બુદ્ધિ બુદ્ધિનું સૌથી પતિત રૂપ છે. સાત્ત્વિક બુદ્ધિ સત્યને સ્પષ્ટ જુએ છે, રાજસી બુદ્ધિ ધૂંધળું જુએ છે, પણ તામસી બુદ્ધિ ઊલટું જુએ છે. ‘અધર્મં ધર્મમિતિ યા મન્યતે’ — તે અધર્મને જ ધર્મ માને છે. આ માત્ર ભૂલ નથી, પણ મૂલ્યોનું સંપૂર્ણ ઊલટાઈ જવું છે. જેમ અંધારામાં દોરડું સાપ દેખાય, તેમ તમસ્થી ઢંકાયેલી બુદ્ધિમાં ખરાબ સારું અને સારું ખરાબ દેખાય છે.

‘સર્વાર્થાન્ વિપરીતાન્’ — માત્ર ધર્મ-અધર્મ જ નહીં, તે સર્વ વિષયોને ઊલટા સમજે છે. સત્યને અસત્ય, મિત્રને શત્રુ, હિતકારીને અહિતકારી અને અહિતકારીને હિતકારી માને છે. આવી વ્યક્તિ સદ્ગુરુની વાતને શત્રુતા સમજે છે અને ખુશામતખોરની વાતને હિત.

મહાભારતમાં દુર્યોધન આ બુદ્ધિનું સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે. શ્રીકૃષ્ણ, ભીષ્મ, વિદુર, ગાંધારી — સૌ હિતેચ્છુઓએ તેને શાંતિનો માર્ગ સૂચવ્યો, પણ તેને તેમની સલાહ અપમાન લાગી, અને શકુનિની કુટિલ સલાહ હિતકારી. તેણે પાંડવોના અધિકાર છીનવવાને પોતાનો ‘ધર્મ’ માન્યો. આ જ તામસી બુદ્ધિનું વિનાશકારી સ્વરૂપ છે.

‘તમસાવૃતા’ — તમસ્થી ઢંકાયેલી — આ શબ્દ આશા પણ આપે છે. ઢંકાયેલી વસ્તુ નષ્ટ થતી નથી; આવરણ હટતાં તે ફરી પ્રકાશિત થાય છે. સત્સંગ, સ્વાધ્યાય, સેવા અને ભગવત્કૃપા આ આવરણ હટાવી શકે છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે અજ્ઞાન જ આ આવરણ છે, અને જ્ઞાનનો પ્રકાશ તેને દૂર કરે છે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં સાત્ત્વિક અને રાજસી બુદ્ધિનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક તામસી બુદ્ધિ કહે છે. આગળના શ્લોક (18.33)થી ધૃતિના ત્રણ ભેદોનું વર્ણન શરૂ થાય છે.

જીવન-બોધ

જો હિતેચ્છુઓની સલાહ ખરાબ અને ખુશામતખોરોની વાતો સારી લાગવા માંડે, તો સાવધ થઈ જાઓ — આ બુદ્ધિ પર તમસ્નું આવરણ છે. તમારાં મૂલ્યોને સત્સંગ અને શાસ્ત્રની કસોટી પર ચકાસતા રહો. નમ્રતાથી સાંભળવાની ટેવ આ આવરણ હટાવવામાં મદદરૂપ છે.

મુખ્ય શબ્દો

તામસી બુદ્ધિ: અધર્મને ધર્મ અને બધું ઊલટું સમજનારી બુદ્ધિ
તમસાવૃતા: તમોગુણથી ઢંકાયેલી
વિપરીત: ઊલટું