શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 31

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।
अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryameva ca .
ayathāvatprajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī ॥

અર્થ

હે પાર્થ! જે બુદ્ધિ દ્વારા મનુષ્ય ધર્મ અને અધર્મને, તથા કર્તવ્ય અને અકર્તવ્યને બરાબર જાણી શકતો નથી, તે બુદ્ધિ રાજસી છે.

શબ્દાર્થ

यया – જેના દ્વારા
धर्मम् – ધર્મને
अधर्मम् – અધર્મને
च – અને
कार्यम् – કરવા યોગ્યને
च – અને
अकार्यम् – ન કરવા યોગ્યને
एव च – પણ
अयथावत् – યથાર્થ રીતે નહીં, અસ્પષ્ટ રીતે
प्रजानाति – જાણે છે
बुद्धिः – બુદ્ધિ
सा – તે
पार्थ – હે પાર્થ
राजसी – રાજસી

અન્વય

पार्थ, यया धर्मम् अधर्मं च कार्यं च अकार्यम् एव च अयथावत् प्रजानाति, सा बुद्धिः राजसी ।

સમજૂતી

રાજસી બુદ્ધિની ઓળખ છે ‘અયથાવત્’ — એટલે તે ધર્મ-અધર્મ અને કર્તવ્ય-અકર્તવ્યને બરાબર જાણી શકતી નથી. ધ્યાન આપો કે રાજસી બુદ્ધિ સંપૂર્ણ અંધ નથી; તે ધર્મ અને અધર્મના અસ્તિત્વને જાણે છે, પણ તેમનો ભેદ ધૂંધળો દેખાય છે. જેમ હાલતા પાણીમાં પ્રતિબિંબ તૂટેલું દેખાય, તેમ ઇચ્છાઓથી ઉદ્વેલિત બુદ્ધિમાં સત્ય વિકૃત રૂપે દેખાય છે.

આ ધૂંધળાપણાનું કારણ રજોગુણ છે. જ્યારે મન કામના, આસક્તિ અને વ્યક્તિગત લાભની ઇચ્છાથી ભરેલું હોય, ત્યારે બુદ્ધિ નિષ્પક્ષ રહી શકતી નથી. તે એ જ જુએ છે જે ઇચ્છા તેને બતાવવા માગે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ જાણે છે કે લાંચ લેવી ખોટી છે, પણ લાલચ તેને તર્ક ઘડવા દે છે — ‘બધા લે છે’, ‘આ મારો હક છે’, ‘આનાથી કોઈને નુકસાન નથી’. આ જ રાજસી બુદ્ધિની ‘અયથાવત્’ સમજ છે.

સાત્ત્વિક બુદ્ધિની ચાર જોડીઓમાંથી અહીં માત્ર બે — ધર્મ-અધર્મ અને કાર્ય-અકાર્ય —નો ઉલ્લેખ છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે તેનો અર્થ છે કે રાજસી બુદ્ધિ આ વિષયોમાં સંશયયુક્ત અને અનિશ્ચિત રહે છે. તે ક્યારેક સાચો નિર્ણય લે છે, ક્યારેક ખોટો; તેમાં સ્થિરતા નથી.

રાજસી બુદ્ધિથી બચવાનો ઉપાય છે કામનાઓને શાંત કરવી. જ્યારે ઇચ્છાઓનું તોફાન શમે છે, ત્યારે બુદ્ધિનું જળ સ્થિર થાય છે અને સત્યનું પ્રતિબિંબ સ્પષ્ટ દેખાય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સાત્ત્વિક બુદ્ધિનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક રાજસી બુદ્ધિ કહે છે, જે ધર્મ-અધર્મને અસ્પષ્ટ રીતે જાણે છે. આગળના શ્લોક (18.32)માં તામસી બુદ્ધિનું વર્ણન છે, જે ધર્મ-અધર્મને ઊલટું જ સમજે છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે કોઈ નિર્ણય તમારી ઇચ્છા કે લાભ સાથે જોડાયેલો હોય, ત્યારે તમારી બુદ્ધિ પર ખાસ સાવધાની રાખો — ઇચ્છા તર્ક ઘડવામાં બહુ કુશળ હોય છે. પોતાને પ્રામાણિકપણે પૂછો કે તમે સત્ય જુઓ છો કે જે જોવા માગો છો તે. શાંત મન જ સ્પષ્ટ નિર્ણય લઈ શકે છે.

મુખ્ય શબ્દો

રાજસી બુદ્ધિ: ધર્મ-અધર્મને અસ્પષ્ટ અને વિકૃત રૂપે જાણનારી બુદ્ધિ
અયથાવત્: જેવું છે તેવું નહીં, અસ્પષ્ટ રીતે
ધર્મ-અધર્મ: ઉચિત અને અનુચિત આચરણ