ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 30

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye .
bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī ॥

અર્થ

હે પાર્થ! જે બુદ્ધિ પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિને, કર્તવ્ય અને અકર્તવ્યને, ભય અને અભયને, તથા બંધન અને મોક્ષને યથાર્થ રીતે જાણે છે, તે બુદ્ધિ સાત્ત્વિકી છે.

શબ્દાર્થ

  • प्रवृत्तिम् – પ્રવૃત્તિ — કર્મમાર્ગ
  • च – અને
  • निवृत्तिम् – નિવૃત્તિ — સંન્યાસમાર્ગ
  • च – અને
  • कार्याकार्ये – કરવા યોગ્ય અને ન કરવા યોગ્યને
  • भयाभये – ભય અને અભયને
  • बन्धम् – બંધનને
  • मोक्षम् – મોક્ષને
  • च – અને
  • या – જે
  • वेत्ति – જાણે છે
  • बुद्धिः – બુદ્ધિ
  • सा – તે
  • पार्थ – હે પાર્થ
  • सात्त्विकी – સાત્ત્વિકી

અન્વય

पार्थ, या बुद्धिः प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च, कार्याकार्ये, भयाभये, बन्धं मोक्षं च वेत्ति, सा सात्त्विकी ।

સમજૂતી

સાત્ત્વિક બુદ્ધિની વ્યાખ્યા ચાર જોડીઓ રૂપે અપાઈ છે, અને દરેક જોડી જીવનના એક મહત્ત્વના નિર્ણયક્ષેત્રને દર્શાવે છે. પહેલી જોડી છે ‘પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ’ — ક્યારે કર્મમાં લાગવું અને ક્યારે તેનાથી હટવું. શંકરાચાર્ય તેને કર્મમાર્ગ અને સંન્યાસમાર્ગ તરીકે પણ જુએ છે. સાત્ત્વિક બુદ્ધિ જાણે છે કે કઈ વ્યક્તિ માટે, કઈ અવસ્થામાં, કયો માર્ગ યોગ્ય છે.

બીજી જોડી છે ‘કાર્ય અને અકાર્ય’ — શું કરવા યોગ્ય છે અને શું નહીં. આ દેશ, કાળ અને પરિસ્થિતિ મુજબ ધર્મ-અધર્મનો વિવેક છે. ત્રીજી જોડી છે ‘ભય અને અભય’ — કોનાથી ડરવું અને કોનાથી નહીં. આ ખૂબ સૂક્ષ્મ છે. સાત્ત્વિક બુદ્ધિ અધર્મ, પાપ અને અપયશથી ડરે છે, પણ કર્તવ્યપાલનમાં આવતા કષ્ટ કે મૃત્યુથી ડરતી નથી. અર્જુન બરાબર તેનાથી ઊલટું કરતો હતો — તે યુદ્ધરૂપ કર્તવ્યથી ડરતો હતો, અને કર્તવ્યત્યાગરૂપ અધર્મથી નહીં.

ચોથી અને સૌથી ગહન જોડી છે ‘બંધ અને મોક્ષ’ — શું બાંધે છે અને શું મુક્ત કરે છે. સાત્ત્વિક બુદ્ધિ જાણે છે કે આસક્તિ, અહંકાર અને અજ્ઞાન બાંધે છે, અને જ્ઞાન, અનાસક્તિ અને ભક્તિ મુક્ત કરે છે. આ જાણવું જ આધ્યાત્મિક જીવનની દિશા નક્કી કરે છે.

આ શ્લોકમાં ‘વેત્તિ’ — જાણે છે — શબ્દ માત્ર સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાન નહીં, પણ વ્યાવહારિક સ્પષ્ટતાનો પણ સૂચક છે. સાત્ત્વિક બુદ્ધિ દર્પણ જેવી નિર્મળ હોય છે, જેમાં સ્થિતિ બરાબર જેવી છે તેવી જ દેખાય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં બુદ્ધિ અને ધૃતિના ત્રિવિધ ભેદ કહેવાની ઘોષણા થઈ. આ શ્લોક સાત્ત્વિક બુદ્ધિનું વર્ણન કરે છે. આગળના શ્લોક (18.31)માં રાજસ અને પછી 18.32માં તામસ બુદ્ધિનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં ચાર પ્રશ્નો પર સ્પષ્ટતા રાખો — ક્યારે આગળ વધવું અને ક્યારે રોકાવું, શું કરવું અને શું નહીં, કોનાથી ડરવું અને કોનાથી નહીં, અને શું બાંધે છે તથા શું મુક્ત કરે છે. ખોટાથી ડરો, કઠિનથી નહીં. સ્પષ્ટ બુદ્ધિ જ સાચા જીવનનો પાયો છે.

મુખ્ય શબ્દો

સાત્ત્વિકી બુદ્ધિ
ધર્મ-અધર્મ, બંધ-મોક્ષને સ્પષ્ટ જાણનારી બુદ્ધિ
પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ
કર્મમાં લાગવું અને કર્મથી હટવું
કાર્ય-અકાર્ય
કરવા યોગ્ય અને ન કરવા યોગ્ય
ભય-અભય
ભય અને નિર્ભયતાનાં સાચાં કારણો
બંધ-મોક્ષ
બંધન અને મુક્તિ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક