શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 29

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु ।
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śṛṇu .
procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanañjaya ॥

અર્થ

હે ધનંજય! હવે તું ગુણો મુજબ બુદ્ધિ અને ધૃતિના પણ ત્રણ-ત્રણ પ્રકારના ભેદો, જે હું સંપૂર્ણપણે અને જુદા જુદા કહું છું, તે સાંભળ.

શબ્દાર્થ

बुद्धेः – બુદ્ધિનો
भेदम् – ભેદ
धृतेः – ધૃતિ (ધારણશક્તિ)નો
च एव – અને પણ
गुणतः – ગુણો મુજબ
त्रिविधम् – ત્રણ પ્રકારનો
शृणु – સાંભળ
प्रोच्यमानम् – કહેવાતો
अशेषेण – સંપૂર્ણપણે
पृथक्त्वेन – જુદો જુદો
धनञ्जय – હે ધનંજય અર્જુન

અન્વય

धनञ्जय, बुद्धेः धृतेः च एव गुणतः त्रिविधं भेदम् अशेषेण पृथक्त्वेन प्रोच्यमानं शृणु ।

સમજૂતી

જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તા પછી ભગવાન હવે બે વધુ આંતરિક શક્તિઓ — બુદ્ધિ અને ધૃતિ —ના ત્રિવિધ ભેદ કહેવાની ઘોષણા કરે છે. આ બંને મનુષ્યના વ્યક્તિત્વની કરોડરજ્જુ છે. બુદ્ધિ એ શક્તિ છે જે નિર્ણય કરે છે — શું કરવું, શું નહીં; શું સાચું, શું ખોટું. ધૃતિ એ શક્તિ છે જે તે નિર્ણયને ધારણ કરે છે — મુશ્કેલીઓ વચ્ચે પણ તેના પર ટકી રહેવાની દૃઢતા.

બંનેનો પરસ્પર સંબંધ ઊંડો છે. સાચી બુદ્ધિ વિના ધૃતિ હઠ બની જાય છે — વ્યક્તિ ખોટી વાત પર અડગ રહે છે. અને ધૃતિ વિના બુદ્ધિ નિષ્ફળ થાય છે — વ્યક્તિ સાચું જાણે છે, પણ તેના પર ચાલી શકતી નથી. અર્જુનની સમસ્યા બંને સ્તરે હતી: પહેલાં તેની બુદ્ધિ મોહથી ધૂંધળી થઈ, અને પછી તેની ધૃતિ તૂટી — તેનું ગાંડીવ હાથમાંથી સરી પડ્યું (1.30).

‘અશેષેણ પૃથક્ત્વેન’ — સંપૂર્ણપણે અને જુદું જુદું — એ બતાવે છે કે ભગવાન આ વિષય અત્યંત સ્પષ્ટતાથી મૂકશે, જેથી સાધક પોતાની બુદ્ધિ અને ધૃતિને પરખી શકે. ‘ધનંજય’ સંબોધન અર્જુનની એ વિજયી શક્તિનું સ્મરણ કરાવે છે જે તેની દૃઢ ધૃતિથી જ શક્ય બની હતી.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકો (18.26–28)માં ત્રણ પ્રકારના કર્તાઓનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક બુદ્ધિ અને ધૃતિના વિવેચનની ભૂમિકા છે. આગળના ત્રણ શ્લોકો (18.30–32)માં બુદ્ધિના અને પછી (18.33–35) ધૃતિના ત્રણ ભેદ કહેવાયા છે.

જીવન-બોધ

સાચો નિર્ણય લેવાની બુદ્ધિ અને તેના પર ટકી રહેવાનું ધૈર્ય — બંને જરૂરી છે. માત્ર જાણવું પૂરતું નથી; જાણેલા પર દૃઢતાથી ચાલવું પણ જોઈએ. તમારી નિર્ણયશક્તિ અને સંકલ્પશક્તિ બંનેનો સતત વિકાસ કરો.

મુખ્ય શબ્દો

બુદ્ધિ: નિર્ણય અને વિવેકની શક્તિ
ધૃતિ: નિર્ણયને ધારણ કરવાની દૃઢતા
ધનંજય: ધનને જીતનાર — અર્જુન