શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 28

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naiṣkṛtiko.alasaḥ .
viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate ॥

અર્થ

જે કર્તા અસંયમી છે, અસંસ્કૃત છે, અક્કડ (અભિમાની) છે, ધૂર્ત છે, બીજાઓની આજીવિકાનો નાશ કરનાર છે, આળસુ છે, વિષાદગ્રસ્ત રહે છે અને કામને ટાળતો રહે છે, તે તામસ કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

अयुक्तः – અસંયમી, અનુશાસનહીન
प्राकृतः – અસંસ્કૃત, ગમાર
स्तब्धः – અક્કડ, કોઈ આગળ ન નમનાર
शठः – ધૂર્ત, કપટી
नैष्कृतिकः – બીજાની આજીવિકાનો નાશ કરનાર
अलसः – આળસુ
विषादी – સદા ઉદાસ રહેનાર
दीर्घसूत्री – કામ લાંબું ખેંચનાર, ટાળનાર
च – અને
कर्ता – કર્તા
तामसः – તામસ
उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः नैष्कृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते ।

સમજૂતી

તામસ કર્તાનાં આઠ લક્ષણો કહ્યાં છે, અને તે આપણને આત્મનિરીક્ષણની તક આપે છે. ‘અયુક્તઃ’ — તેનું મન અનુશાસિત નથી; તે કોઈ કાર્યમાં એકાગ્ર થઈ શકતો નથી. ‘પ્રાકૃતઃ’ — તેનામાં શિક્ષણ અને સંસ્કારની ઊણપ છે; તે પોતાની આદિમ વૃત્તિઓ મુજબ જ ચાલે છે. ‘સ્તબ્ધઃ’ — તે અક્કડ છે; વડીલો, ગુરુઓ કે યોગ્ય સલાહ આગળ પણ નમતો નથી.

‘શઠઃ’ — તે ધૂર્ત છે; પોતાનો સાચો ઇરાદો છુપાવીને કામ કરે છે. ‘નૈષ્કૃતિકઃ’ — તે બીજાઓની આજીવિકા નષ્ટ કરનાર કે તેમનું અપમાન કરનાર છે; શંકરાચાર્ય મુજબ તેનો અર્થ બીજાઓનાં કામ બગાડનાર છે. ‘અલસઃ’ — તે આળસુ છે; કરવા યોગ્ય કાર્યમાં પણ તેની પ્રવૃત્તિ થતી નથી.

છેલ્લાં બે લક્ષણો ખાસ ધ્યાન આપવા જેવાં છે. ‘વિષાદી’ — તે સદા ઉદાસ, નિરાશ અને ફરિયાદ કરતો રહે છે. ‘દીર્ઘસૂત્રી’ — તે કામ ટાળતો રહે છે; જે કામ આજે થવું જોઈએ તેને મહિનાઓ સુધી ખેંચે છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે દીર્ઘસૂત્રી એ છે જે એક દિવસનું કામ એક મહિનામાં પણ પૂરું કરતો નથી. આજની ભાષામાં આ ‘પ્રોક્રાસ્ટિનેશન’ છે, અને ગીતા તેને સ્પષ્ટપણે તમોગુણનું લક્ષણ કહે છે.

આમ ત્રણે કર્તાઓનો ક્રમ સ્પષ્ટ છે: સાત્ત્વિક કર્તા ઉત્સાહી અને સમ છે, રાજસ કર્તા ઉત્સાહી પણ અશાંત છે, અને તામસ કર્તા ન ઉત્સાહી છે ન શાંત — તે જડતા અને નકારાત્મકતામાં ડૂબેલો રહે છે. આપણી અંદર કયાં લક્ષણો છે તે ઓળખવું એ તેમને બદલવાનું પહેલું પગલું છે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં સાત્ત્વિક અને રાજસ કર્તાનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક તામસ કર્તાનું વર્ણન કરે છે. આગળના શ્લોક (18.29)માં ભગવાન બુદ્ધિ અને ધૃતિના ત્રણ-ત્રણ ભેદ કહેવાની ઘોષણા કરે છે.

જીવન-બોધ

ટાળમટોળ, આળસ અને સતત ફરિયાદ — આ તમોગુણનાં લક્ષણો છે, જે જીવનને ધીમે ધીમે જડ બનાવે છે. જે કામ આજે કરવાનું છે તે આજે જ શરૂ કરો. નમ્રતાથી શીખવાથી અને અનુશાસન અપનાવવાથી તમસ્ પર વિજય મેળવી શકાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

તામસ કર્તા: અસંયમી, અક્કડ, ધૂર્ત, આળસુ અને ટાળમટોળ કરનાર કર્તા
સ્તબ્ધ: અક્કડ, ન નમનાર
શઠ: ધૂર્ત, કપટી
દીર્ઘસૂત્રી: કામ ટાળનાર અને લાંબું ખેંચનાર
વિષાદી: સદા ઉદાસ રહેનાર