શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 27

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako.aśuciḥ .
harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ ॥

અર્થ

જે કર્તા આસક્ત છે, કર્મફળનો ઇચ્છુક છે, લોભી છે, બીજાઓને કષ્ટ આપવાના સ્વભાવવાળો છે, અપવિત્ર છે, અને હર્ષ-શોકથી યુક્ત રહે છે, તે રાજસ કહેવાયો છે.

શબ્દાર્થ

रागी – આસક્ત
कर्मफलप्रेप्सुः – કર્મફળ મેળવવાની ઇચ્છાવાળો
लुब्धः – લોભી
हिंसात्मकः – હિંસક સ્વભાવવાળો
अशुचिः – અપવિત્ર
हर्षशोकान्वितः – હર્ષ અને શોકથી યુક્ત
कर्ता – કર્તા
राजसः – રાજસ
परिकीर्तितः – કહેવાયો છે

અન્વય

रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ।

સમજૂતી

રાજસ કર્તાનો સ્વભાવ સાત્ત્વિક કર્તાથી બરાબર વિપરીત છે. પહેલું લક્ષણ છે ‘રાગી’ — તે કર્મ અને તેના પરિણામમાં ઊંડે સુધી આસક્ત છે. બીજું છે ‘કર્મફલપ્રેપ્સુઃ’ — તેની દરેક ક્રિયાનું કેન્દ્ર આ પ્રશ્ન છે કે ‘મને આમાંથી શું મળશે?’ ત્રીજું છે ‘લુબ્ધઃ’ — લોભ. તેની ઇચ્છાઓનો અંત નથી; જેટલું મળે, તેથી વધુની લાલસા વધતી જાય છે. શંકરાચાર્ય લોભનો અર્થ એ પણ કરે છે કે તે પોતાની વસ્તુ યોગ્ય સ્થાને આપવામાં પણ કંજૂસ હોય છે.

ચોથું લક્ષણ છે ‘હિંસાત્મકઃ’ — પોતાના લક્ષ્યની પૂર્તિ માટે તે બીજાઓને પીડા આપતાં અચકાતો નથી. સ્પર્ધામાં બીજાઓને કચડવા, છળ કરવું કે શોષણ કરવું તેને સ્વાભાવિક લાગે છે. પાંચમું છે ‘અશુચિઃ’ — તે અંદર અને બહારથી અપવિત્ર હોય છે; તેનાં સાધનો અને મનોભાવ શુદ્ધ નથી હોતા.

છઠ્ઠું અને ખૂબ મનોવૈજ્ઞાનિક લક્ષણ છે ‘હર્ષશોકાન્વિતઃ’ — તે હર્ષ અને શોકના હીંચકે ઝૂલતો રહે છે. સફળતા મળે તો અતિશય ઉલ્લાસ, નિષ્ફળતા મળે તો ઊંડો વિષાદ. તેનું મન ક્યારેય સ્થિર રહેતું નથી, કારણ કે તેની પ્રસન્નતા સંપૂર્ણપણે બાહ્ય પરિણામો પર આધારિત છે. આ સાત્ત્વિક કર્તાના ‘નિર્વિકાર’ ગુણનું બરાબર ઊલટું છે.

આ ચિત્ર વાંચીને આપણે પોતાની અંદર ડોકિયું કરવું જોઈએ. આધુનિક વ્યાવસાયિક જગતમાં આ લક્ષણો ઘણી વાર ‘મહત્ત્વાકાંક્ષા’ના નામે વખણાય પણ છે. ગીતા આપણને સાવધ કરે છે કે આવી કર્મશૈલી અંતે અશાંતિ અને બંધન જ આપે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સાત્ત્વિક કર્તાનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક રાજસ કર્તાનું વર્ણન કરે છે. આગળના શ્લોક (18.28)માં તામસ કર્તાનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

જો તમારી પ્રસન્નતા સંપૂર્ણપણે પરિણામો પર આધારિત હોય, તો મન હંમેશાં હર્ષ-શોકના હીંચકે રહેશે. પોતાના લક્ષ્ય માટે ક્યારેય બીજાને હાનિ ન પહોંચાડો. લોભને સંતોષથી અને હરીફાઈને સહકારથી બદલવાનો પ્રયત્ન કરો.

મુખ્ય શબ્દો

રાજસ કર્તા: આસક્ત, લોભી, ફળકામી અને હર્ષ-શોકથી વિચલિત કર્તા
રાગી: આસક્ત
લુબ્ધ: લોભી
હિંસાત્મક: બીજાઓને પીડા આપવાના સ્વભાવવાળો
અશુચિ: અપવિત્ર