શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 26

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

muktasaṅgo.anahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ .
siddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate ॥

અર્થ

જે કર્તા આસક્તિથી મુક્ત છે, અહંકારની વાતો કરતો નથી, ધૈર્ય અને ઉત્સાહથી યુક્ત છે, તથા કાર્યની સફળતા અને નિષ્ફળતામાં નિર્વિકાર રહે છે, તે સાત્ત્વિક કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

मुक्तसङ्गः – આસક્તિથી મુક્ત
अनहंवादी – ‘હું-હું’ ન કહેનાર, અહંકારરહિત વાણીવાળો
धृत्युत्साहसमन्वितः – ધૈર્ય અને ઉત્સાહથી યુક્ત
सिद्ध्यसिद्ध्योः – સફળતા અને નિષ્ફળતામાં
निर्विकारः – વિકારરહિત, અવિચલિત
कर्ता – કર્તા
सात्त्विकः – સાત્ત્વિક
उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

मुक्तसङ्गः अनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते ।

સમજૂતી

જ્ઞાન અને કર્મ પછી હવે કર્તાના ત્રણ ભેદ આવે છે. સાત્ત્વિક કર્તાનું ચિત્ર અત્યંત પ્રેરણાદાયક છે. પહેલો ગુણ છે ‘મુક્તસઙ્ગઃ’ — તે કર્મ અને તેના ફળની આસક્તિથી મુક્ત છે. બીજો ગુણ છે ‘અનહંવાદી’ — તે ‘મેં આ કર્યું, મેં તે કર્યું’ જેવી અહંકારભરી વાતો કરતો નથી. તેનું કર્મ બોલે છે, તે પોતે નહીં.

ત્રીજો ગુણ સૌથી મહત્ત્વનો છે — ‘ધૃત્યુત્સાહસમન્વિતઃ’, ધૈર્ય અને ઉત્સાહ બંનેથી યુક્ત. આ એક સુંદર સંતુલન છે. ઘણા માને છે કે અનાસક્તિ એટલે ઉદાસીનતા, પણ ગીતા કહે છે કે સાત્ત્વિક કર્તામાં ભરપૂર ઉત્સાહ હોય છે. સાથે ધૃતિ, એટલે ધૈર્ય અને દૃઢતા પણ હોય છે, જેથી તે અવરોધોમાં પણ ટકી રહે છે. ધૈર્ય વિનાનો ઉત્સાહ ક્ષણિક હોય છે, અને ઉત્સાહ વિનાનું ધૈર્ય નીરસ; બંને મળીને જ શ્રેષ્ઠ કર્મ શક્ય બને છે.

ચોથો ગુણ છે ‘સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોર્નિર્વિકારઃ’ — સફળતા અને નિષ્ફળતામાં અવિચલિત. સફળતા તેને અભિમાની નથી બનાવતી, નિષ્ફળતા તેને નિરાશ નથી કરતી. આ બીજા અધ્યાયના ‘સમત્વં યોગ ઉચ્યતે’ (2.48)નું જ જીવંત રૂપ છે. આવો કર્તા પરિણામને ઈશ્વરનો પ્રસાદ માનીને સ્વીકારે છે અને આગળના કર્તવ્યમાં લાગી જાય છે.

શંકરાચાર્ય અને રામાનુજાચાર્ય બંને માને છે કે આવો કર્તા જ મોક્ષમાર્ગે આગળ વધે છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે તે પોતાના કર્મને ભગવાનની આરાધના માને છે, તેથી યુદ્ધ જેવા કઠિન કર્મમાં પણ તેને ઉત્સાહ રહે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકો (18.23–25)માં ત્રણ પ્રકારના કર્મનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક સાત્ત્વિક કર્તાનું વર્ણન કરે છે. આગળના બે શ્લોકોમાં રાજસ (18.27) અને તામસ (18.28) કર્તાનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

અનાસક્તિ એટલે ઉદાસીનતા નહીં — કામમાં ભરપૂર ઉત્સાહ અને ધૈર્ય બંને રાખો. તમારી સિદ્ધિઓનો ઢંઢેરો ન પીટો; તમારું કામ જ તમારી ઓળખ બને. સફળતા અને નિષ્ફળતા બંનેને સમભાવે સ્વીકારીને આગળ વધતા રહો.

મુખ્ય શબ્દો

સાત્ત્વિક કર્તા: અનાસક્ત, નમ્ર, ધૈર્યવાન, ઉત્સાહી અને સમ કર્તા
અનહંવાદી: જે અહંકારભરી વાતો કરતો નથી
ધૃતિ: ધૈર્ય, દૃઢતા
ઉત્સાહ: કર્મ પ્રત્યે ઉમંગ અને ઊર્જા
નિર્વિકાર: સફળતા-નિષ્ફળતામાં અવિચલિત