ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 25

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapekṣya ca pauruṣam .
mohādārabhyate karma yattattāmasamucyate ॥

અર્થ

જે કર્મ પરિણામ, હાનિ, હિંસા અને પોતાના સામર્થ્યનો વિચાર કર્યા વિના માત્ર મોહવશ આરંભાય છે, તે તામસ કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

  • अनुबन्धम् – પરિણામ
  • क्षयम् – હાનિ, નાશ
  • हिंसाम् – હિંસા, બીજાને પીડા
  • अनपेक्ष्य – વિચાર કર્યા વિના
  • च – અને
  • पौरुषम् – પોતાનું સામર્થ્ય
  • मोहात् – મોહથી
  • आरभ्यते – આરંભાય છે
  • कर्म – કર્મ
  • यत् – જે
  • तत् – તે
  • तामसम् – તામસ
  • उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

अनुबन्धं क्षयं हिंसां पौरुषं च अनपेक्ष्य मोहात् यत् कर्म आरभ्यते, तत् तामसम् उच्यते ।

સમજૂતી

તામસ કર્મની ઓળખ છે વિવેકનો સંપૂર્ણ અભાવ. ભગવાન ચાર બાબતો ગણાવે છે જેનો વિચાર તામસ કર્તા કરતો નથી. પહેલી છે ‘અનુબંધ’ — કર્મનું પરિણામ. તે વિચારતો નથી કે આ કર્મથી આગળ શું થશે, પોતાના અને બીજાના જીવન પર તેની શી અસર પડશે.

બીજી છે ‘ક્ષય’ — હાનિ. આ કર્મમાં કેટલું ધન, સમય, સ્વાસ્થ્ય કે સંબંધો નષ્ટ થશે, તેનું તેને ભાન નથી. ત્રીજી છે ‘હિંસા’ — તેનાથી બીજાઓને કેટલી પીડા થશે. તામસ કર્તા બીજાના દુઃખ પ્રત્યે અસંવેદનશીલ હોય છે. ચોથી છે ‘પૌરુષ’ — પોતાનું સામર્થ્ય. તે જોતો નથી કે આ કાર્ય તેની ક્ષમતામાં છે કે નહીં, અને તેથી અધૂરાં કામોમાં ફસાય છે.

આ સૌનું મૂળ છે ‘મોહાત્’ — મોહ કે અજ્ઞાન. તામસ કર્મ આવેગ, જડતા કે ભ્રમમાંથી જન્મે છે. જેમ કે નશામાં કરેલું કર્મ, ક્રોધમાં ભરેલું પગલું, કે વિચાર્યા વિના લીધેલો જોખમી નિર્ણય — આ બધાં તામસ કર્મો છે.

રસપ્રદ વાત એ છે કે દુર્યોધનનું આખું આચરણ આ શ્લોકનું ઉદાહરણ છે — તેણે યુદ્ધના પરિણામ, કુળના વિનાશ, અસંખ્ય લોકોની હિંસા અને પાંડવોના સાચા બળનો વિચાર ન કર્યો, માત્ર મોહ અને દ્વેષમાં યુદ્ધ આરંભ્યું. શંકરાચાર્ય કહે છે કે પૌરુષ એટલે ‘હું આ પૂરું કરી શકીશ કે નહીં’ — તેનો વિચાર ન કરવો એ પણ તામસનું લક્ષણ છે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં સાત્ત્વિક અને રાજસ કર્મનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક તામસ કર્મ કહે છે. આગળના શ્લોક (18.26)થી ભગવાન ત્રણ પ્રકારના કર્તાઓનું વર્ણન શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

કોઈ પણ પગલું ભરતાં પહેલાં ચાર પ્રશ્નો પૂછો — તેનું પરિણામ શું આવશે? તેનાથી શી હાનિ થશે? શું તેનાથી કોઈને પીડા થશે? શું તે મારી ક્ષમતામાં છે? આવેગ અને જડતામાં લીધેલા નિર્ણયો મોટે ભાગે પસ્તાવો જ આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

તામસ કર્મ
વિવેકહીન, મોહપ્રેરિત કર્મ
અનુબંધ
કર્મનું આગળ આવનારું પરિણામ
ક્ષય
ધન, શક્તિ વગેરેની હાનિ
હિંસા
બીજાઓને થતી પીડા
પૌરુષ
પોતાનું સામર્થ્ય

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક