શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 24

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः ।
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yattu kāmepsunā karma sāhaṃkāreṇa vā punaḥ .
kriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam ॥

અર્થ

પરંતુ જે કર્મ ભોગોની કામના રાખનાર દ્વારા, અથવા અહંકારી પુરુષ દ્વારા, ખૂબ પરિશ્રમ સાથે કરાય છે, તે રાજસ કહેવાયું છે.

શબ્દાર્થ

यत् – જે
तु – પરંતુ
कामेप्सुना – કામનાપૂર્તિ ઇચ્છનાર દ્વારા
कर्म – કર્મ
साहंकारेण – અહંકારયુક્ત (પુરુષ) દ્વારા
वा – અથવા
पुनः – વળી
क्रियते – કરાય છે
बहुलायासम् – ખૂબ પરિશ્રમ અને તણાવ સાથે
तत् – તે
राजसम् – રાજસ
उदाहृतम् – કહેવાયું છે

અન્વય

यत् तु कर्म कामेप्सुना साहंकारेण वा पुनः बहुलायासं क्रियते, तत् राजसम् उदाहृतम् ।

સમજૂતી

રાજસ કર્મનાં ત્રણ લક્ષણો કહ્યાં છે. પહેલું છે ‘કામેપ્સુના’ — આ કર્મ કોઈ ઇચ્છાની પૂર્તિ માટે કરાય છે: ધન, પદ, પ્રસિદ્ધિ, ભોગ કે કોઈને પ્રભાવિત કરવા માટે. કર્મ પોતે સાધન છે અને ઇચ્છાપૂર્તિ લક્ષ્ય. લક્ષ્ય ન મળે ત્યાં સુધી મન અશાંત રહે છે; અને મળી જાય તો નવી ઇચ્છા જન્મે છે.

બીજું લક્ષણ છે ‘સાહંકારેણ’ — અહંકાર સાથે કરાયેલું. કર્તાના મનમાં વારંવાર એ ભાવ રહે છે કે ‘હું કરું છું, મારી યોગ્યતાથી આ થાય છે, લોકો મને ઓળખે.’ શંકરાચાર્ય અહીં સ્પષ્ટ કરે છે કે ‘સાહંકાર’નો અર્થ માત્ર આત્મજ્ઞાનનો અભાવ નહીં, પણ લોકમાં પોતાની મહત્તા પ્રદર્શિત કરવાની ઇચ્છા પણ છે.

ત્રીજું લક્ષણ છે ‘બહુલાયાસમ્’ — અતિશય પરિશ્રમ અને તણાવ. આ ખૂબ રસપ્રદ સંકેત છે. સાત્ત્વિક કર્મમાં પણ પરિશ્રમ હોય છે, પણ તે સહજ અને પ્રસન્ન હોય છે. રાજસ કર્મમાં તણાવ હોય છે, કારણ કે મન પરિણામની ચિંતા, સ્પર્ધાના દબાણ અને અહંકારની રક્ષામાં થાકી જાય છે. આજના ‘બર્નઆઉટ’નું મોટું કારણ આ જ રાજસ કર્મશૈલી છે.

એ યાદ રાખવું જોઈએ કે રાજસ કર્મ ખરાબ કર્મ નથી; તેનાથી સંસારની અનેક સિદ્ધિઓ થાય છે. પરંતુ તે બંધન અને અશાંતિ લાવે છે. ગીતાનો માર્ગ છે — આ જ ઊર્જાને આસક્તિ અને અહંકારથી મુક્ત કરીને સાત્ત્વિક બનાવવી.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સાત્ત્વિક કર્મનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક રાજસ કર્મનું વર્ણન કરે છે. આગળના શ્લોક (18.25)માં તામસ કર્મનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

તમારા કામમાં રહેલા તણાવ અને થાકને જુઓ — ઘણી વાર તેનું કારણ કામ નહીં, પણ કામના અને અહંકાર હોય છે. દેખાડા કે હરીફાઈને બદલે સેવા અને કર્તવ્યને પ્રેરણા બનાવો. ત્યારે પરિશ્રમ બોજ નહીં, આનંદ બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

રાજસ કર્મ: કામના અને અહંકારથી પ્રેરિત, તણાવપૂર્ણ કર્મ
કામેપ્સુ: ઇચ્છાઓની પૂર્તિ ઇચ્છનાર
સાહંકાર: અહંકારયુક્ત
બહુલાયાસ: અતિશય પરિશ્રમ અને તણાવ