ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 23

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam .
aphalaprepsunā karma yattatsāttvikamucyate ॥

અર્થ

જે કર્મ શાસ્ત્રવિધિથી નિયત છે, આસક્તિરહિત છે, અને ફળની ઇચ્છા ન રાખનાર પુરુષ દ્વારા રાગ-દ્વેષ વિના કરાયું છે, તે સાત્ત્વિક કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

  • नियतम् – નિયત, નિર્ધારિત કર્તવ્યરૂપ
  • सङ्गरहितम् – આસક્તિરહિત
  • अरागद्वेषतः – રાગ અને દ્વેષ વિના
  • कृतम् – કરાયેલું
  • अफलप्रेप्सुना – ફળની ઇચ્છા ન રાખનાર દ્વારા
  • कर्म – કર્મ
  • यत् – જે
  • तत् – તે
  • सात्त्विकम् – સાત્ત્વિક
  • उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

यत् कर्म नियतं सङ्गरहितम् अफलप्रेप्सुना अरागद्वेषतः कृतम्, तत् सात्त्विकम् उच्यते ।

સમજૂતી

જ્ઞાનના ત્રણ ભેદ પછી હવે કર્મના ત્રણ ભેદ આવે છે. સાત્ત્વિક કર્મનાં ચાર લક્ષણો કહ્યાં છે. પહેલું છે ‘નિયતમ્’ — જે કર્મ શાસ્ત્ર, ધર્મ અને પોતાના સ્વધર્મ મુજબ નિર્ધારિત છે. સાત્ત્વિક કર્મ મનફાવતું નથી હોતું; તેનો આધાર કર્તવ્ય છે, ઇચ્છા નહીં.

બીજું લક્ષણ છે ‘સઙ્ગરહિતમ્’ — આસક્તિરહિત. કર્તા કર્મમાં પૂરું મન લગાડે છે, પણ તેને વળગતો નથી; કર્મ પૂરું થતાં તે તેને સહજતાથી છોડી દે છે. ત્રીજું છે ‘અરાગદ્વેષતઃ કૃતમ્’ — રાગ અને દ્વેષ વિના કરાયેલું. આ કર્મ કોઈ પ્રત્યે પક્ષપાત કે કોઈ પ્રત્યે શત્રુતાથી પ્રેરિત નથી. ઉદાહરણ તરીકે, સાત્ત્વિક ચિકિત્સક મિત્ર અને શત્રુ બંનેની એકસરખી સારવાર કરે છે.

ચોથું લક્ષણ છે ‘અફલપ્રેપ્સુના’ — ફળની લાલસા ન રાખનાર દ્વારા. અહીં ધ્યાન આપો કે આ લક્ષણ કર્તાનું છે, કર્મનું નહીં — કારણ કે કર્મની ગુણવત્તા અંતે કર્તાના ભાવથી નક્કી થાય છે. આ 18.9માં કહેલા સાત્ત્વિક ત્યાગનું જ કર્મરૂપ છે.

શંકરાચાર્ય અને રામાનુજાચાર્ય બંને એ વાતે સંમત છે કે આવું કર્મ ચિત્તને શુદ્ધ કરે છે અને બંધન બનતું નથી. રામાનુજાચાર્ય ઉમેરે છે કે કર્તાપણું પણ પરમાત્માને અર્પણ કરીને કરાયેલું કર્મ જ પૂર્ણ સાત્ત્વિક છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકો (18.20–22)માં ત્રણ પ્રકારના જ્ઞાનનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક સાત્ત્વિક કર્મ કહે છે. આગળના બે શ્લોકોમાં રાજસ (18.24) અને તામસ (18.25) કર્મનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

તમારાં કર્મો કર્તવ્યના આધારે પસંદ કરો, પસંદ-નાપસંદ કે પક્ષપાતના આધારે નહીં. કામમાં પૂરું મન લગાડો, પણ તેને વળગો નહીં. જે કર્મ રાગ-દ્વેષ અને લાલસા વિના થાય છે, તે મનને નિર્મળ અને શાંત રાખે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સાત્ત્વિક કર્મ
નિયત, અનાસક્ત, રાગ-દ્વેષરહિત અને નિષ્કામ કર્મ
સંગરહિત
આસક્તિમુક્ત
રાગ-દ્વેષ
પસંદ અને નાપસંદ, આકર્ષણ અને વિકર્ષણ
અફલપ્રેપ્સુ
જે ફળની લાલસા રાખતો નથી

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક