શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 22

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam .
atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam ॥

અર્થ

અને જે જ્ઞાન કોઈ એક જ કાર્ય (કે શરીર)ને સર્વસ્વ માનીને તેમાં જ આસક્ત રહે છે, જે યુક્તિરહિત, તત્ત્વાર્થરહિત અને તુચ્છ છે, તે તામસ કહેવાયું છે.

શબ્દાર્થ

यत् – જે
तु – અને
कृत्स्नवत् – સંપૂર્ણ સમાન, જાણે તે જ સર્વસ્વ હોય
एकस्मिन् – એક જ
कार्ये – કાર્યમાં (શરીર કે કોઈ એક વસ્તુમાં)
सक्तम् – આસક્ત
अहैतुकम् – યુક્તિ અને કારણ વિનાનું
अतत्त्वार्थवत् – તત્ત્વના સાચા અર્થ વિનાનું
अल्पम् – તુચ્છ, સંકુચિત
च – અને
तत् – તે
तामसम् – તામસ
उदाहृतम् – કહેવાયું છે

અન્વય

यत् तु एकस्मिन् कार्ये कृत्स्नवत् सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पं च, तत् तामसम् उदाहृतम् ।

સમજૂતી

તામસ જ્ઞાન સૌથી નીચલી કોટિનું જ્ઞાન છે — ખરેખર તો તે જ્ઞાનનો આભાસ માત્ર છે. તેની પહેલી ઓળખ છે ‘એકસ્મિન્ કાર્યે કૃત્સ્નવત્ સક્તમ્’ — કોઈ એક જ વસ્તુને સર્વસ્વ માની લેવી અને તેને જ વળગી રહેવું. શંકરાચાર્ય મુજબ ‘કાર્ય’નો અર્થ અહીં શરીર કે કોઈ એક પ્રતિમા માત્ર છે; તામસ વ્યક્તિ શરીરને જ આત્મા માને છે, અથવા કોઈ એક વિચાર, વસ્તુ, વ્યક્તિ કે મતને જ સંપૂર્ણ સત્ય માની બેસે છે.

બીજી ઓળખ છે ‘અહૈતુકમ્’ — તેમાં કોઈ યુક્તિ કે તર્ક નથી. આવી વ્યક્તિ પોતાની માન્યતાના પક્ષે કોઈ કારણ આપી શકતી નથી, છતાં તેને છોડવા તૈયાર નથી. ત્રીજી છે ‘અતત્ત્વાર્થવત્’ — આ જ્ઞાન સત્યના સાચા અર્થથી રહિત છે; તે ભ્રમ અને અંધશ્રદ્ધા પર ટકેલું છે. ચોથી છે ‘અલ્પમ્’ — તે સંકુચિત અને તુચ્છ છે, કારણ કે તેનું ક્ષેત્ર અને ફળ બંને અત્યંત મર્યાદિત છે.

આમ ત્રણે જ્ઞાનોનો ક્રમ સ્પષ્ટ થાય છે. સાત્ત્વિક જ્ઞાન સૌમાં એકને જુએ છે; રાજસ જ્ઞાન અનેકને જુદા જુદા જુએ છે; તામસ જ્ઞાન એક તુચ્છ અંશને જ પૂર્ણ માનીને તેમાં અટકી જાય છે. પહેલું મુક્ત કરે છે, બીજું ગૂંચવે છે, અને ત્રીજું જડ બનાવે છે.

આજના સમયમાં પણ તામસ જ્ઞાનનાં ઉદાહરણો દેખાય છે — કટ્ટરતા, અંધભક્તિ, સંકુચિત પૂર્વગ્રહ, કે માત્ર શરીર અને ભોગને જ જીવનનું સર્વસ્વ માની લેવું. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે આવી વ્યક્તિ આત્માને શરીર માત્ર માનીને અલ્પ ફળવાળાં કર્મોમાં જ લાગેલી રહે છે. ગીતા આપણને આ સંકુચિતતાથી ઉપર ઊઠવાનું આહ્વાન કરે છે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં સાત્ત્વિક અને રાજસ જ્ઞાનનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક તામસ જ્ઞાન કહે છે. આગળના શ્લોક (18.23)થી ભગવાન કર્મના ત્રણ પ્રકારોનું વર્ણન શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

કોઈ એક વિચાર, વસ્તુ કે માન્યતાને જ સંપૂર્ણ સત્ય માનીને જડ ન બનો. તમારી માન્યતાઓને વિવેક અને તર્કની કસોટી પર ચકાસતા રહો. ખુલ્લું અને જિજ્ઞાસુ મન જ સાચા જ્ઞાન તરફ આગળ વધી શકે છે.

મુખ્ય શબ્દો

તામસ જ્ઞાન: સંકુચિત, તર્કહીન અને ભ્રમયુક્ત જ્ઞાન
કૃત્સ્નવત્: જાણે તે જ સર્વસ્વ હોય
અહૈતુક: યુક્તિ કે કારણ વિનાનું
અતત્ત્વાર્થવત્: સત્યના સાચા અર્થથી રહિત
અલ્પ: તુચ્છ, સંકુચિત