ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 21

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān .
vetti sarveṣu bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam ॥

અર્થ

પરંતુ જે જ્ઞાન સર્વ પ્રાણીઓમાં ભિન્નતાને કારણે જુદા જુદા પ્રકારના અનેક ભાવોને જુદા જુદા જાણે છે, તે જ્ઞાનને રાજસ જાણ.

શબ્દાર્થ

  • पृथक्त्वेन – ભિન્નતાથી, અલગપણાથી
  • तु – પરંતુ
  • यत् – જે
  • ज्ञानम् – જ્ઞાન
  • नानाभावान् – અનેક ભાવોને
  • पृथग्विधान् – જુદા જુદા પ્રકારના
  • वेत्ति – જાણે છે
  • सर्वेषु – સર્વ
  • भूतेषु – પ્રાણીઓમાં
  • तत् – તે
  • ज्ञानम् – જ્ઞાનને
  • विद्धि – જાણ
  • राजसम् – રાજસ

અન્વય

यत् ज्ञानं तु सर्वेषु भूतेषु पृथक्त्वेन पृथग्विधान् नानाभावान् वेत्ति, तत् ज्ञानं राजसं विद्धि ।

સમજૂતી

રાજસ જ્ઞાન સાત્ત્વિક જ્ઞાનથી વિપરીત છે. જ્યાં સાત્ત્વિક જ્ઞાન વિવિધતામાં એકતા જુએ છે, ત્યાં રાજસ જ્ઞાન માત્ર વિવિધતા જ જુએ છે. તે સર્વ પ્રાણીઓને ‘પૃથક્ત્વેન’ — અલગપણાની દૃષ્ટિથી — જુએ છે; તેને લાગે છે કે દરેક શરીરમાં જુદી, સ્વતંત્ર અને અસંબદ્ધ સત્તા છે, જેમની વચ્ચે કોઈ મૂળ એકતા નથી.

આ જ્ઞાન ‘રાજસ’ એટલા માટે કે રજોગુણનો સ્વભાવ છે — ઇચ્છા, સ્પર્ધા અને ‘મારું-તારું’નો ભાવ. જ્યારે વ્યક્તિ બીજાઓને પોતાનાથી સંપૂર્ણ અલગ જુએ છે, ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે તુલના, ઈર્ષ્યા, હરીફાઈ અને સ્વાર્થ જન્મે છે. ‘મને વધુ મળે, તેને ઓછું’ — આ માનસિકતા આ જ ભેદદૃષ્ટિમાંથી જન્મે છે. આધુનિક જીવનની ઘણી અશાંતિ આ જ રાજસ દૃષ્ટિનું પરિણામ છે.

આ જ્ઞાન સંપૂર્ણ ખોટું નથી — વ્યવહારના સ્તરે ભેદો છે, અને તેમને ઓળખવા જરૂરી પણ છે. પરંતુ તે અધૂરું છે, કારણ કે તે માત્ર સપાટી જુએ છે, એ ઊંડાણ નહીં જ્યાં સૌ એક છે. આવું જ્ઞાન મનુષ્યને સંસારના સંબંધોમાં ગૂંચવી રાખે છે, પણ મુક્તિ આપતું નથી.

શંકરાચાર્ય મુજબ રાજસ જ્ઞાન દરેક શરીરમાં જુદો આત્મા માને છે અને તેમને સુખી-દુઃખી, કર્તા-ભોક્તા તરીકે ભિન્ન સમજે છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે આ જ્ઞાન આત્માઓને દેવ, મનુષ્ય, પશુ વગેરે શરીરભેદ મુજબ સ્વરૂપથી ભિન્ન માને છે, જ્યારે તેઓ સૌ જ્ઞાનસ્વરૂપમાં સમાન છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સૌમાં એકતા જોનારું સાત્ત્વિક જ્ઞાન કહેવાયું. આ શ્લોક માત્ર ભેદ જોનારા રાજસ જ્ઞાનને કહે છે. આગળના શ્લોક (18.22)માં સંકુચિત અને તર્કહીન તામસ જ્ઞાનનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

બીજાઓને માત્ર હરીફ કે ‘પરાયા’ ગણવાની દૃષ્ટિ અશાંતિ અને ઈર્ષ્યા જન્માવે છે. વ્યવહારમાં ભેદો સ્વીકારો, પણ હૃદયમાં મૂળ એકતાનું સ્મરણ રાખો. ‘આપણે’ની ભાવના ‘હું’ની સંકુચિતતા કરતાં ઘણું વધુ સુખ આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

રાજસ જ્ઞાન
સર્વ પ્રાણીઓને માત્ર ભિન્ન જોનારું જ્ઞાન
પૃથક્ત્વ
અલગપણું, ભેદભાવ
નાનાભાવ
અનેક ભિન્ન સત્તાઓ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક