ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 19

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ज्ञानं कर्म च कर्ताच त्रिधैव गुणभेदतः ।
प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

jñānaṃ karma ca kartāca tridhaiva guṇabhedataḥ .
procyate guṇasaṅkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi ॥

અર્થ

ગુણોની ગણના કરનાર શાસ્ત્ર (સાંખ્ય)માં જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તા — ત્રણેને ગુણભેદથી ત્રણ-ત્રણ પ્રકારનાં કહ્યાં છે; તે પણ તું મારી પાસેથી યથાર્થ રીતે સાંભળ.

શબ્દાર્થ

  • ज्ञानम् – જ્ઞાન
  • कर्म – કર્મ
  • च – અને
  • कर्ता – કર્તા
  • च – અને
  • त्रिधा – ત્રણ પ્રકારનાં
  • एव – જ
  • गुणभेदतः – ગુણોના ભેદથી
  • प्रोच्यते – કહેવાય છે
  • गुणसङ्ख्याने – ગુણોનું વિવેચન કરનાર શાસ્ત્રમાં
  • यथावत् – યથાર્થ રીતે
  • शृणु – સાંભળ
  • तानि – તેમને
  • अपि – પણ

અન્વય

गुणसङ्ख्याने ज्ञानं कर्म च कर्ता च गुणभेदतः त्रिधा एव प्रोच्यते; तानि अपि यथावत् शृणु ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં કર્મના ઘટકો કહેવાયા. હવે ભગવાન તેમાંના ત્રણ મુખ્ય — જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તા —ને ગુણોના આધારે વર્ગીકૃત કરવાની ઘોષણા કરે છે. ‘ગુણસઙ્ખ્યાને’નો અર્થ છે ગુણોની ગણના અને વિવેચન કરનાર શાસ્ત્ર, એટલે કપિલનું સાંખ્યદર્શન. ગુણોના વિશ્લેષણમાં તે પ્રમાણભૂત હોવાથી ભગવાન તેને સ્વીકારે છે, જોકે અંતિમ તત્ત્વ વિશે ગીતાનો પોતાનો દૃષ્ટિકોણ છે.

અહીંથી અધ્યાયનો મોટો ભાગ (18.20–18.40) શરૂ થાય છે, જેમાં જ્ઞાન, કર્મ, કર્તા, બુદ્ધિ, ધૃતિ અને સુખ — આ છના ત્રણ-ત્રણ ભેદ કહેવાયા છે. સત્તરમા અધ્યાયમાં શ્રદ્ધા, આહાર, યજ્ઞ, તપ અને દાનના ત્રિવિધ ભેદ કહેવાયા હતા; આ વિવેચન તેનો જ વિસ્તાર છે. હેતુ એ છે કે સાધક જીવનના દરેક પાસામાં સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્ને ઓળખી શકે.

આ ઓળખનું વ્યાવહારિક મહત્ત્વ છે. જ્યારે કોઈ જાણી લે કે તેનું જ્ઞાન, કર્મ કે સ્વભાવ કયા ગુણથી પ્રભાવિત છે, ત્યારે તે તમસ્થી રજસ્ તરફ, રજસ્થી સત્ત્વ તરફ, અને અંતે સત્ત્વથી પણ પર ગુણાતીત અવસ્થા તરફ આગળ વધી શકે છે. ‘યથાવત્ શૃણુ’ — બરાબર સાંભળ — એ આગ્રહ બતાવે છે કે આ આત્મનિરીક્ષણનું દર્પણ છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં કર્મની પ્રેરણા અને સંગ્રહના ઘટકો કહેવાયા. આ શ્લોક તેમના ત્રિગુણાત્મક વિવેચનની ભૂમિકા છે. આગળના ત્રણ શ્લોકો (18.20–22)માં સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ જ્ઞાનનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

પોતાના જ્ઞાન, કર્મ અને વ્યક્તિત્વને ગુણોના દર્પણમાં જોતાં શીખો. જે ઓળખાય છે તેને બદલી પણ શકાય છે. આત્મસુધાર માટે પ્રામાણિક આત્મનિરીક્ષણ સૌથી પહેલું સાધન છે.

મુખ્ય શબ્દો

ગુણસંખ્યાન
ગુણોનું વિવેચન કરનાર શાસ્ત્ર — સાંખ્ય
ગુણભેદ
સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્ મુજબ ભેદ
ત્રિગુણ
પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણ — સત્ત્વ, રજસ્, તમસ્

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક