શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 18

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā .
karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ ॥

અર્થ

જ્ઞાન, જ્ઞેય (જાણવા યોગ્ય વિષય) અને જ્ઞાતા — આ ત્રણ કર્મની પ્રેરણા છે; તથા કરણ (સાધન), કર્મ (ક્રિયા) અને કર્તા — આ ત્રણ કર્મના સંગ્રહ (આધાર-ઘટકો) છે.

શબ્દાર્થ

ज्ञानम् – જ્ઞાન — જાણવાની ક્રિયા
ज्ञेयम् – જ્ઞેય — જાણવા યોગ્ય વિષય
परिज्ञाता – જ્ઞાતા — જાણનાર
त्रिविधा – ત્રણ પ્રકારની
कर्मचोदना – કર્મની પ્રેરણા
करणम् – સાધન — ઇન્દ્રિયો વગેરે
कर्म – કર્મ — અભીષ્ટ ક્રિયા
कर्ता – કરનાર
इति – એમ
त्रिविधः – ત્રણ પ્રકારનો
कर्मसंग्रहः – કર્મનો સંગ્રહ, કર્મના આશ્રય-ઘટકો

અન્વય

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता (इति) त्रिविधा कर्मचोदना; करणं कर्म कर्ता इति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ।

સમજૂતી

અહીં ભગવાન કર્મની પ્રક્રિયાનું સૂક્ષ્મ મનોવૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ આપે છે. કોઈ પણ કર્મ શરૂ થાય તે પહેલાં જ્ઞાનના સ્તરે તેની પ્રેરણા હોય છે. તેને ‘કર્મચોદના’ કહી છે, અને તેના ત્રણ ઘટકો છે — જ્ઞાન (જાણવાની ક્રિયા), જ્ઞેય (જે જણાય છે) અને પરિજ્ઞાતા (જાણનાર). જેમ ભૂખ્યા માણસને ભોજન દેખાય — ભોજન જ્ઞેય છે, તેને જોવું જ્ઞાન છે, અને જોનાર જ્ઞાતા છે. આ ત્રણે મળવાથી જ ‘હું આ લઉં’ એવી પ્રેરણા ઊઠે છે.

પછી જ્યારે કર્મ ખરેખર થાય છે, ત્યારે તેના ત્રણ આધાર હોય છે, જેને ‘કર્મસંગ્રહ’ કહ્યો છે — કરણ (સાધન, જેમ કે ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ), કર્મ (જે ક્રિયા કરાય છે કે તેનું લક્ષ્ય) અને કર્તા (જે ક્રિયા કરે છે). પ્રેરણા જ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં છે, સંગ્રહ કર્મના ક્ષેત્રમાં.

આ વિશ્લેષણનો હેતુ એ બતાવવાનો છે કે આ બધા ઘટકો પ્રકૃતિના ક્ષેત્રના છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે આ બધું ગુણોનું પરિણામ છે, અને આત્મા તેનાથી પર સાક્ષી છે. આ આધારે આગળના શ્લોકથી ભગવાન બતાવે છે કે જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તા પણ ત્રણ ગુણો મુજબ ત્રણ-ત્રણ પ્રકારનાં છે. મનુષ્ય સમજી લે કે તેની પ્રેરણાઓ અને કર્મો ગુણોથી રંગાયેલાં છે, ત્યારે તે તેમને સાત્ત્વિક દિશામાં લઈ જવાનો પ્રયત્ન કરી શકે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં અહંકારરહિત પુરુષની નિર્લિપ્તતા કહેવાઈ. આ શ્લોક કર્મની પ્રેરણા અને આધારના ત્રણ-ત્રણ ઘટકો કહે છે. આગળના શ્લોક (18.19)માં ભગવાન જાહેર કરે છે કે જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તા ગુણો મુજબ ત્રણ-ત્રણ પ્રકારનાં છે.

જીવન-બોધ

દરેક કર્મ કોઈ વિચાર કે જ્ઞાનથી પ્રેરિત થાય છે; તેથી સારાં કર્મો માટે પહેલાં સારી સમજ જરૂરી છે. આપણે જે જોઈએ, સાંભળીએ અને વાંચીએ છીએ, તે જ આપણાં કર્મોની પ્રેરણા બને છે — તેથી તેની પસંદગી સાવધાનીથી કરો. પોતાની પ્રેરણાઓના સ્રોતને ઓળખવો એ આત્મસુધારનું પહેલું પગલું છે.

મુખ્ય શબ્દો

કર્મચોદના: કર્મની પ્રેરણા — જ્ઞાન, જ્ઞેય, જ્ઞાતા
કર્મસંગ્રહ: કર્મના આધાર — કરણ, કર્મ, કર્તા
જ્ઞેય: જાણવા યોગ્ય વિષય
પરિજ્ઞાતા: જાણનાર