ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 17

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
हत्वाऽपि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate .
hatvā.api sa imā.Nllokānna hanti na nibadhyate ॥

અર્થ

જેનામાં ‘હું કર્તા છું’ એવો અહંકારભાવ નથી અને જેની બુદ્ધિ (કર્મફળમાં) લિપ્ત થતી નથી, તે આ બધા લોકોને મારીને પણ ખરેખર ન મારે છે, ન (પાપથી) બંધાય છે.

શબ્દાર્થ

  • यस्य – જેનો
  • न – નહીં
  • अहंकृतः – અહંકારથી ઉત્પન્ન
  • भावः – ભાવ
  • बुद्धिः – બુદ્ધિ
  • यस्य – જેની
  • न लिप्यते – લિપ્ત થતી નથી
  • हत्वा अपि – મારીને પણ
  • सः – તે
  • इमान् – આ
  • लोकान् – લોકોને
  • न हन्ति – મારતો નથી
  • न निबध्यते – બંધાતો નથી

અન્વય

यस्य अहंकृतः भावः न, यस्य बुद्धिः न लिप्यते, सः इमान् लोकान् हत्वा अपि न हन्ति, न निबध्यते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાનાં સૌથી સાહસિક વિધાનોમાંનું એક છે. ભગવાન કહે છે કે જેનામાં ‘અહંકૃત ભાવ’ — ‘હું કરું છું’નું અભિમાન — નથી, અને જેની બુદ્ધિ કર્મ અને ફળથી લિપ્ત થતી નથી, તે આ બધા લોકોને મારીને પણ ન મારે છે, ન બંધાય છે. આ વિધાન અર્જુનની યુદ્ધસ્થિતિ સાથે સીધું જોડાયેલું છે, જ્યાં સામે ઊભેલા સ્વજનોને મારવાનો ભય તેને સતાવતો હતો.

આ શ્લોકને સાવધાનીથી સમજવો જરૂરી છે. તે હિંસા કે અનૈતિક કર્મની છૂટ નથી. જે વ્યક્તિમાં ખરેખર અહંકાર નથી અને બુદ્ધિ નિર્લિપ્ત છે, તેનાથી સ્વાર્થ, દ્વેષ કે ક્રોધપ્રેરિત કોઈ કર્મ થશે જ નહીં. આવી વ્યક્તિ માત્ર ધર્મરક્ષા માટે, ઈશ્વરના સાધન રૂપે, અનિવાર્ય કર્તવ્ય કરે છે — જેમ ન્યાયાધીશ વ્યક્તિગત દ્વેષ વિના સજા સંભળાવે છે.

બીજી વાત એ છે કે આત્મા સ્વભાવથી અકર્તા છે — ‘ન હન્તિ’ — તે ન મારે છે, ન મરે છે (2.19). જ્યારે અહંકારનો પડદો હટે છે, ત્યારે વ્યક્તિ પોતાને તે સાક્ષી આત્મા તરીકે જાણે છે, અને કર્મો પ્રકૃતિના ક્ષેત્રમાં થતાં હોવા છતાં તેને સ્પર્શતાં નથી. તેથી તે ‘ન નિબધ્યતે’ — કર્મફળથી બંધાતો નથી.

શંકરાચાર્ય કહે છે કે આ સ્થિતિ આત્મજ્ઞાનીની છે, જેનું કર્તૃત્વ-અભિમાન સંપૂર્ણ નષ્ટ થયું છે; અહીં ‘મારીને પણ’ જ્ઞાનની સ્તુતિ રૂપે પણ કહેવાયું છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે જે કર્તાપણું પરમાત્માને અર્પણ કરે છે અને ફળમાં આસક્ત નથી, તે ધર્મયુદ્ધમાં શત્રુઓને મારીને પણ પાપનો ભાગી થતો નથી.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં પોતાને એકલો કર્તા માનનારને દુર્મતિ કહ્યો. આ શ્લોક તેનાથી વિપરીત અહંકારરહિત પુરુષની સ્થિતિ કહે છે. આગળના શ્લોક (18.18)થી ભગવાન કર્મની પ્રેરણા અને સંગ્રહના ઘટકો તથા જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તાના ગુણાનુસાર ભેદોનું વર્ણન શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

બંધન કર્મથી નહીં, કર્મ સાથે જોડાયેલા અહંકાર અને આસક્તિથી થાય છે. કઠિન કર્તવ્યો પણ દ્વેષ અને સ્વાર્થ વિના, ધર્મરક્ષા માટે કરાય ત્યારે મન પર બોજ બનતાં નથી. તમારા નિર્ણયોની શુદ્ધતા એ રીતે ચકાસો કે તેમાં કેટલું ‘હું’ અને કેટલો ‘ધર્મ’ છે.

મુખ્ય શબ્દો

અહંકૃત ભાવ
‘હું કરું છું’નું અભિમાન
બુદ્ધિનો લેપ
બુદ્ધિનું કર્મ અને ફળને વળગવું
નિર્લિપ્તતા
કર્મ કરતાં પણ તેનાથી અસ્પૃશ્ય રહેવું
નિબંધન
કર્મફળનું બંધન

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક