શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 16

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ .
paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ ॥

અર્થ

આમ હોવા છતાં જે વ્યક્તિ અશુદ્ધ (અસંસ્કૃત) બુદ્ધિને કારણે માત્ર શુદ્ધ આત્માને કર્તા માને છે, તે દુર્બુદ્ધિ સત્યને જોતો નથી.

શબ્દાર્થ

तत्र – ત્યાં, કર્મના વિષયમાં
एवम् – આ રીતે
सति – હોવા છતાં
कर्तारम् – કર્તા
आत्मानम् – આત્માને
केवलम् – માત્ર, શુદ્ધ
तु – પરંતુ
यः – જે
पश्यति – જુએ છે, માને છે
अकृतबुद्धित्वात् – બુદ્ધિ સંસ્કારિત ન હોવાથી
न – નહીં
सः – તે
पश्यति – જુએ છે
दुर्मतिः – દુર્બુદ્ધિ

અન્વય

तत्र एवं सति यः तु अकृतबुद्धित्वात् केवलम् आत्मानं कर्तारं पश्यति, सः दुर्मतिः न पश्यति ।

સમજૂતી

પાછલા ત્રણ શ્લોકોના વિશ્લેષણથી નિષ્કર્ષ નીકળે છે: જ્યારે કર્મ પાંચ કારણોના સંયોગથી થાય છે, ત્યારે શુદ્ધ આત્મા — ‘કેવલ આત્મા’, જે દેહ, ઇન્દ્રિયો, મનથી ભિન્ન અને નિરુપાધિક છે — કર્તા હોઈ શકે નહીં. છતાં જે માને છે કે ‘હું, આ આત્મા, જ બધું કરું છું’, તે ‘ન પશ્યતિ’ — સત્યને જોતો નથી.

ભગવાન તેનું કારણ કહે છે — ‘અકૃતબુદ્ધિત્વાત્’, એટલે તેની બુદ્ધિ શાસ્ત્ર, ગુરુ અને વિવેક દ્વારા સંસ્કારિત થઈ નથી. એવી બુદ્ધિ દેહ અને આત્માનો ભેદ કરી શકતી નથી અને દેહના ધર્મો આત્મા પર આરોપે છે. જેમ ચાલતી નાવમાં બેઠેલો માણસ કિનારાનાં વૃક્ષોને ચાલતાં સમજે, તેમ અજ્ઞાની પ્રકૃતિની ક્રિયાઓને આત્માની ક્રિયા સમજી લે છે.

‘દુર્મતિઃ’ — આ કઠોર શબ્દ એટલા માટે કે આ જ ભ્રમ સર્વ દુઃખોનું મૂળ છે. ‘હું કર્તા છું’ સાથે જ ‘હું ભોક્તા છું’ જોડાય છે, અને પછી સુખ-દુઃખ, પાપ-પુણ્ય, જન્મ-મૃત્યુનું આખું ચક્ર ચાલુ થાય છે.

શંકરાચાર્ય આ શ્લોકને આત્માની અકર્તૃતાનું સ્પષ્ટ પ્રમાણ માને છે. રામાનુજાચાર્ય ‘કેવલમ્’ શબ્દ પર ભાર મૂકીને કહે છે કે જે પરમાત્માની અંતર્યામી પ્રેરણા અને બીજાં કારણો ભૂલીને માત્ર પોતાને સ્વતંત્ર કર્તા માને છે, તે દુર્મતિ છે. બંને વ્યાખ્યાઓમાં સાર એક છે — સ્વતંત્ર કર્તાપણાનું અભિમાન અજ્ઞાન છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં કહેવાયું કે દરેક કર્મ પાંચ કારણોથી થાય છે. આ શ્લોક કહે છે કે છતાં આત્માને એકલો કર્તા માનવો એ અજ્ઞાન છે. આગળના શ્લોક (18.17)માં કહેવાયું છે કે જે અહંકારમુક્ત છે, તે કર્મ કરતાં પણ બંધાતો નથી.

જીવન-બોધ

‘બધું હું જ કરું છું’ — આ ભાવના અહંકાર અને તણાવ બંનેને જન્મ આપે છે. પોતાને કર્મપ્રવાહના સાક્ષી અને ઈશ્વરના સાધન માનવાથી મન શાંત થાય છે. વિવેક અને સ્વાધ્યાયથી બુદ્ધિને સતત પરિષ્કૃત કરતા રહો.

મુખ્ય શબ્દો

કેવલ આત્મા: દેહ-ઇન્દ્રિય વગેરે ઉપાધિઓથી રહિત શુદ્ધ આત્મા
અકૃતબુદ્ધિ: જેની બુદ્ધિ શાસ્ત્ર અને વિવેકથી સંસ્કારિત નથી
દુર્મતિ: વિપરીત કે દૂષિત સમજવાળો
કર્તૃત્વ-અભિમાન: ‘હું કર્તા છું’નો અહંકાર