શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 15

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ .
nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ ॥

અર્થ

મનુષ્ય શરીર, વાણી અને મનથી જે કોઈ કર્મ આરંભે છે — તે ન્યાયસંગત હોય કે તેનાથી વિપરીત — તેનાં આ પાંચ જ કારણો છે.

શબ્દાર્થ

शरीरवाङ्मनोभिः – શરીર, વાણી અને મનથી
यत् – જે
कर्म – કર્મ
प्रारभते – આરંભે છે
नरः – મનુષ્ય
न्याय्यम् – ન્યાયસંગત, ધર્માનુકૂળ
वा – અથવા
विपरीतम् – તેનાથી વિપરીત
वा – અથવા
पञ्च – પાંચ
एते – આ
तस्य – તેનાં
हेतवः – કારણો

અન્વય

नरः शरीरवाङ्मनोभिः न्याय्यं वा विपरीतं वा यत् कर्म प्रारभते, तस्य एते पञ्च हेतवः ।

સમજૂતી

આ શ્લોક પાછલા વિશ્લેષણને સાર્વત્રિક બનાવે છે. મનુષ્ય જે કંઈ કર્મ કરે છે તે ત્રણ માધ્યમોથી થાય છે — શરીર, વાણી અને મન. ચાલવું, બોલવું, વિચારવું — બધું તેમાં આવી જાય છે. ભગવાન કહે છે કે આમાંનું કોઈ પણ કર્મ, ભલે ‘ન્યાય્ય’ એટલે શાસ્ત્ર અને ધર્મને અનુકૂળ હોય કે ‘વિપરીત’ એટલે અધર્મયુક્ત હોય, આ જ પાંચ કારણોના સંયોગથી થાય છે.

એ કહેવું મહત્ત્વનું છે કે સારાં અને ખરાબ બંને કર્મોનાં કારણો એક જ છે. તેનો અર્થ એ નથી કે નૈતિકતાનું કોઈ મૂલ્ય નથી; પણ એ કે કર્મની યાંત્રિક પ્રક્રિયા બંનેમાં એકસરખી છે. ભેદ તો કર્તાને પ્રેરનાર સંકલ્પ, દિશા અને ગુણમાં છે. તેથી ધ્યાન કર્તાના ભાવ પર આપવું જોઈએ, કારણ કે તે જ કર્મને ધર્મ કે અધર્મ બનાવે છે.

અહીંથી ભગવાન આગળના શ્લોકના નિષ્કર્ષ તરફ આગળ વધે છે: જ્યારે દરેક કર્મ આ પાંચ કારણોથી થાય છે, ત્યારે શુદ્ધ આત્મા, જે આમાંનો કોઈ નથી, કર્તા કેવી રીતે હોઈ શકે? શંકરાચાર્ય આ જ તર્કથી આત્માની અકર્તૃતા સિદ્ધ કરે છે. રામાનુજાચાર્ય અહીં ભાર મૂકે છે કે જીવ કર્તા તો છે, પણ તેની કર્તૃતા પરમાત્માને અધીન છે; તેથી કર્તાપણાનું અભિમાન છોડી પરમાત્માને મુખ્ય કારણ માનવા જોઈએ.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં કર્મનાં પાંચ કારણો ગણાવાયાં. આ શ્લોક કહે છે કે બધા પ્રકારનાં કર્મો — શારીરિક, વાચિક, માનસિક, શુભ કે અશુભ — આ પાંચથી જ થાય છે. આગળના શ્લોક (18.16)માં ભગવાન કહે છે કે આ છતાં જે માત્ર આત્માને કર્તા માને છે, તે અજ્ઞાની છે.

જીવન-બોધ

આપણાં બધાં કર્મો — શરીર, વાણી અને મનનાં — અનેક કારણોથી થાય છે, પણ તેમની દિશા આપણા ભાવથી નક્કી થાય છે. તમારા વિચારો અને શબ્દોને પણ કર્મ માનો અને તેમની શુદ્ધતાનું ધ્યાન રાખો. કર્મની નૈતિકતા તેની પાછળના સંકલ્પમાં છુપાયેલી છે.

મુખ્ય શબ્દો

શરીર-વાક્-મન: કર્મનાં ત્રણ માધ્યમો
ન્યાય્ય: ધર્મ અને શાસ્ત્રને અનુકૂળ
વિપરીત: ધર્મથી વિરુદ્ધ
હેતુ: કારણ