શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 13

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam .
śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate ॥

અર્થ

શાસ્ત્રવિધિ વિનાના, અન્નદાન વિનાના, મંત્રો વિનાના, દક્ષિણા વિનાના અને શ્રદ્ધા વિનાના યજ્ઞને (જ્ઞાનીઓ) તામસિક કહે છે.

શબ્દાર્થ

विधिहीनम् – શાસ્ત્રવિધિ વિનાનો
असृष्टान्नम् – જેમાં અન્નનું દાન (વિતરણ) ન હોય
मन्त्रहीनम् – મંત્રો વિનાનો
अदक्षिणम् – દક્ષિણા વિનાનો
श्रद्धाविरहितम् – શ્રદ્ધા વિનાનો
यज्ञम् – યજ્ઞને
तामसम् – તામસિક
परिचक्षते – કહે છે

અન્વય

विधिहीनम् असृष्टान्नं मन्त्रहीनम् अदक्षिणं श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ।

સમજૂતી

ત્રણ પ્રકારના યજ્ઞોમાં છેલ્લો છે તામસિક યજ્ઞ. તેનાં પાંચ લક્ષણો કહ્યાં છે, અને બધામાં એક વાત સમાન છે — અભાવ. જ્યાં સાત્ત્વિક યજ્ઞમાં બધું પૂર્ણ છે, ત્યાં તામસિક યજ્ઞમાં બધું અધૂરું કે ગેરહાજર છે.

‘વિધિહીનમ્’ — તે શાસ્ત્રવિધિની ઉપેક્ષા કરીને, મનફાવતી અને અવ્યવસ્થિત રીતે થાય છે. ‘અસૃષ્ટાન્નમ્’ — તેમાં અન્નનું દાન થતું નથી. ભારતીય પરંપરામાં યજ્ઞ સાથે ભૂખ્યાઓ અને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું તેનું અનિવાર્ય અંગ મનાયું છે; યજ્ઞનો અર્થ જ છે વહેંચવું. તામસિક યજ્ઞમાં આ ઉદારતા ગેરહાજર છે.

‘મન્ત્રહીનમ્’ — તેમાં મંત્રોનું શુદ્ધ ઉચ્ચારણ થતું નથી, કે મંત્રો જ નથી હોતા. મંત્રો યજ્ઞના પ્રાણ છે; તે કર્મને આધ્યાત્મિક દિશા આપે છે. ‘અદક્ષિણમ્’ — તેમાં યજ્ઞ કરાવનાર આચાર્ય કે પુરોહિતને યોગ્ય દક્ષિણા અપાતી નથી. દક્ષિણા કૃતજ્ઞતા અને સન્માનનું પ્રતીક છે; તેનો અભાવ કૃતઘ્નતા છે.

સૌથી મુખ્ય — ‘શ્રદ્ધાવિરહિતમ્’ — તેમાં શ્રદ્ધા જ નથી હોતી. આ યજ્ઞ ફક્ત પરંપરા કે સામાજિક દબાણમાં, કોઈ ભાવ વિના, યંત્રવત્ થાય છે. શ્રદ્ધા વિના બાકીનું બધું પણ વ્યર્થ થઈ જાય છે, જેમ આ અધ્યાયના અંતિમ શ્લોકમાં સ્પષ્ટ કહ્યું છે (17.28).

આ પાંચે લક્ષણો આજના સંદર્ભમાં પણ સમજી શકાય — કોઈ પણ કાર્ય જે અનુશાસન વિના, ઉદારતા વિના, યોગ્ય વિચાર વિના, કૃતજ્ઞતા વિના અને હૃદય વિના થાય, તે તામસિક છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 11 અને 12માં સાત્ત્વિક અને રાજસિક યજ્ઞ કહ્યા; અહીં તામસિક યજ્ઞ કહીને યજ્ઞનું વર્ણન પૂરું થાય છે. આગલા ત્રણ શ્લોકોમાં શરીર, વાણી અને મનના તપનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

જે કર્મ અનુશાસન વિના, વહેંચ્યા વિના, કૃતજ્ઞતા વિના અને શ્રદ્ધા વિના થાય છે, તે ખોખલું રહી જાય છે. તમારા દરેક શુભ કર્મમાં હૃદય અને ઉદારતા અવશ્ય જોડો.

મુખ્ય શબ્દો

તામસિક યજ્ઞ: વિધિ, અન્નદાન, મંત્ર, દક્ષિણા અને શ્રદ્ધા વિનાનો યજ્ઞ
અસૃષ્ટાન્ન: જેમાં અન્નનું વિતરણ ન હોય
દક્ષિણા: યજ્ઞ કરાવનારને અપાતું સન્માનપૂર્ણ દાન