શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 12

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

abhisandhāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yat .
ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam ॥

અર્થ

પરંતુ હે ભરતશ્રેષ્ઠ! જે યજ્ઞ ફળની ઇચ્છાને લક્ષ્ય બનાવીને, અથવા ફક્ત દેખાડા માટે થાય છે, તે યજ્ઞને તું રાજસિક જાણ.

શબ્દાર્થ

अभिसन्धाय – લક્ષ્ય બનાવીને, ઉદ્દેશ્ય રાખીને
तु – પરંતુ
फलम् – ફળને
दम्भार्थम् – દેખાડા માટે
अपि च एव – અથવા પણ
यत् – જે
इज्यते – થાય છે
भरतश्रेष्ठ – હે ભરતવંશમાં શ્રેષ્ઠ
तम् – તે
यज्ञम् – યજ્ઞને
विद्धि – જાણ
राजसम् – રાજસિક

અન્વય

भरतश्रेष्ठ, यत् तु फलम् अभिसन्धाय दम्भार्थम् अपि च एव इज्यते, तं यज्ञं राजसं विद्धि ।

સમજૂતી

હવે ભગવાન રાજસિક યજ્ઞનું વર્ણન કરે છે. તેની બે ઓળખ છે, જે સાત્ત્વિક યજ્ઞથી બરાબર વિપરીત છે.

પહેલી — ‘અભિસન્ધાય તુ ફલમ્’ — ફળને લક્ષ્ય બનાવીને. ‘અભિસન્ધાય’નો અર્થ છે કોઈ ઉદ્દેશ્ય પર નિશાન તાકવું. રાજસિક વ્યક્તિ યજ્ઞ એટલા માટે કરે છે કે તેને ધન, પુત્ર, સ્વર્ગ, સ્વાસ્થ્ય, સફળતા કે કોઈ ઇચ્છાની પૂર્તિ મળે. તેના માટે યજ્ઞ એક સાધન છે, એક પ્રકારની લેવડ-દેવડ. તેનું ધ્યાન પૂજા પર નહીં, પુરસ્કાર પર રહે છે.

બીજી — ‘દમ્ભાર્થમપિ ચૈવ’ — દેખાડા માટે. કેટલાક લોકો યજ્ઞ કે ધાર્મિક આયોજનો એટલા માટે કરે છે કે સમાજમાં તેમની ધાર્મિકતા અને પ્રતિષ્ઠા પ્રગટ થાય. સોળમા અધ્યાયમાં આવા જ ‘નામયજ્ઞ’નું વર્ણન હતું (16.17). ‘અપિ ચ એવ’ શબ્દો દર્શાવે છે કે બેમાંથી કોઈ એક કારણ પણ યજ્ઞને રાજસિક બનાવી દે છે.

યાદ રહે, ગીતા સકામ ઉપાસનાને સંપૂર્ણ નિષિદ્ધ કરતી નથી; સાતમા અધ્યાયમાં ભગવાને ‘અર્થાર્થી’ ભક્તને પણ ઉદાર કહ્યો હતો (7.16, 7.18). પરંતુ તે તેને સર્વશ્રેષ્ઠ માનતી નથી, કારણ કે તેનું ફળ મર્યાદિત અને અસ્થાયી હોય છે, અને તે વ્યક્તિને કામનાના ચક્રમાં બાંધી રાખે છે. રાજસિક યજ્ઞથી સીડી ચડીને સાત્ત્વિક યજ્ઞ સુધી પહોંચવું એ જ સાધકનું લક્ષ્ય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સાત્ત્વિક યજ્ઞનું વર્ણન થયું; અહીં રાજસિક યજ્ઞનું. આગલા શ્લોકમાં તામસિક યજ્ઞ કહ્યો છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે આપણે પૂજા કે સેવા કોઈ ફળ કે પ્રશંસા માટે કરીએ છીએ, ત્યારે તે એક સોદો બની જાય છે. ધીમે ધીમે તમારી ઉપાસનાને માગવાથી હટાવીને અર્પણ તરફ લઈ જાઓ.

મુખ્ય શબ્દો

રાજસિક યજ્ઞ: ફળની ઇચ્છા કે દેખાડા માટે થયેલો યજ્ઞ
અભિસંધાય: લક્ષ્ય બનાવીને, ઉદ્દેશ્ય રાખીને
દંભાર્થ: દેખાડા માટે