શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 14

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam .
brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate ॥

અર્થ

દેવતા, દ્વિજ (બ્રાહ્મણ), ગુરુ અને જ્ઞાનીઓનું પૂજન, પવિત્રતા, સરળતા, બ્રહ્મચર્ય અને અહિંસા — આ શરીર સંબંધી તપ કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

देव – દેવતા
द्विज – દ્વિજ, બ્રાહ્મણ, વિદ્વાન
गुरु – ગુરુ, માતા-પિતા વગેરે પૂજ્યજનો
प्राज्ञ – જ્ઞાની, બુદ્ધિમાન
पूजनम् – પૂજન, આદર-સત્કાર
शौचम् – બાહ્ય પવિત્રતા, સ્વચ્છતા
आर्जवम् – સરળતા, સીધાપણું
ब्रह्मचर्यम् – બ્રહ્મચર્ય, ઇન્દ્રિયસંયમ
अहिंसा – કોઈને કષ્ટ ન આપવું
च – અને
शारीरम् – શરીર સંબંધી
तपः – તપ
उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचम् आर्जवं ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च — (इदं) शारीरं तपः उच्यते ।

સમજૂતી

સત્તરમા અધ્યાયના શ્લોક 5–6માં ભગવાને શરીરને યાતના આપનારા આસુરી તપની નિંદા કરી હતી. હવે તેઓ કહે છે કે સાચું તપ શું છે. આ ગીતાનો અત્યંત સુંદર અને વ્યવહારુ ઉપદેશ છે — તપનાં ત્રણ ક્ષેત્રો છે: શરીર, વાણી અને મન. આ શ્લોકમાં શારીરિક તપ કહ્યું છે.

ધ્યાન આપવા જેવું છે કે આ યાદીમાં ક્યાંય શરીરને પીડા આપવાની વાત નથી. ભગવાન પ્રમાણે શારીરિક તપનો અર્થ છે શરીરનો સાચો ઉપયોગ, તેનું દમન નહીં. તેનાં પાંચ અંગો છે.

પહેલું — ‘દેવદ્વિજગુરુપ્રાજ્ઞપૂજનમ્’ — દેવતાઓ, દ્વિજો (વિદ્વાન બ્રાહ્મણો), ગુરુઓ અને પ્રાજ્ઞો (જ્ઞાનીઓ)નું પૂજન. શરીરથી નમીને પ્રણામ કરવા, તેમની સેવા કરવી, તેમને આસન આપવું, તેમના ચરણસ્પર્શ કરવા — આ બધું શરીર દ્વારા અહંકારને નમાવવાની સાધના છે. ‘ગુરુ’માં માતા-પિતા અને બીજા વડીલો પણ સમાવિષ્ટ છે. જે શરીર બીજાઓ સામે નમ્રતાથી નમતાં શીખી જાય છે, તેનો અહંકાર પણ નમવા લાગે છે.

બીજું — ‘શૌચમ્’ — બાહ્ય પવિત્રતા: શરીર, વસ્ત્ર, ઘર અને આહારની સ્વચ્છતા. શુદ્ધ શરીરમાં જ શુદ્ધ મન ટકે છે. ત્રીજું — ‘આર્જવમ્’ — સરળતા: શરીરના વ્યવહારમાં કુટિલતાનો અભાવ, જેવું મનમાં છે તેવું જ આચરણ. તેમાં દેખાડો, છળ અને મહોરાં નથી હોતાં.

ચોથું — ‘બ્રહ્મચર્યમ્’ — તેનો મૂળ અર્થ છે ‘બ્રહ્મમાં ચરવું’, એટલે એવું જીવન જે પરમ સત્ય તરફ ગતિશીલ હોય. વ્યવહારમાં તેનો અર્થ છે કામવાસના અને ઇન્દ્રિયો પર સંયમ. વિદ્યાર્થી અને સંન્યાસી માટે પૂર્ણ સંયમ, અને ગૃહસ્થ માટે ધર્મમર્યાદામાં રહીને સંયમિત જીવન — એ જ બ્રહ્મચર્ય છે. તેનાથી શરીરની ઊર્જા સુરક્ષિત રહે છે અને સાધના માટે ઉપલબ્ધ થાય છે.

પાંચમું — ‘અહિંસા’ — શરીરથી કોઈ પ્રાણીને કષ્ટ ન આપવું. આ સર્વ તપોમાં સૌથી વ્યાપક છે. જે શરીર બીજાઓને ઘા પહોંચાડતાં અટકી જાય છે, તે સૌથી મોટું તપ કરી રહ્યું હોય છે.

આ રીતે ગીતાનું તપ જીવનથી ભાગવું નથી, પરંતુ જીવનને અનુશાસિત અને સુંદર બનાવવું છે. આ તપ કોઈ પણ, ક્યાંય પણ, કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં કરી શકે છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 11–13માં ત્રણ પ્રકારના યજ્ઞ કહ્યા; અહીંથી તપનું વર્ણન શરૂ થાય છે — પહેલાં શારીરિક તપ. આગલા બે શ્લોકોમાં વાણી અને મનનાં તપ કહ્યાં છે.

જીવન-બોધ

સાચું શારીરિક તપ શરીરને કષ્ટ આપવું નથી, પરંતુ તેને નમ્રતા, સ્વચ્છતા, સરળતા, સંયમ અને અહિંસામાં ઢાળવું છે. વડીલોને આદરથી પ્રણામ કરવા જેવું નાનું કર્મ પણ તપ છે.

મુખ્ય શબ્દો

શારીરિક તપ: શરીર દ્વારા થતો સંયમ અને સદાચાર
પ્રાજ્ઞ: જ્ઞાની, તત્ત્વજ્ઞ પુરુષ
બ્રહ્મચર્ય: બ્રહ્મ તરફ ગતિશીલ જીવન; ઇન્દ્રિયો અને કામનો સંયમ
શૌચ: બાહ્ય સ્વચ્છતા અને પવિત્રતા