ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 23

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

OMtatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ .
brāhmaṇāstena vedāśca yajñāśca vihitāḥ purā ॥

અર્થ

‘ૐ તત્ સત્’ — આ બ્રહ્મનું ત્રણ પ્રકારનું નામ (નિર્દેશ) કહેવાયું છે. તેનાથી જ સૃષ્ટિના આરંભે બ્રાહ્મણો, વેદો અને યજ્ઞો રચાયા.

શબ્દાર્થ

  • ॐ तत् सत् – ૐ, તત્, સત્ — બ્રહ્મનાં ત્રણ નામ
  • इति – એ રીતે
  • निर्देशः – નિર્દેશ, નામ, સંકેત
  • ब्रह्मणः – બ્રહ્મનો
  • त्रिविधः – ત્રણ પ્રકારનો
  • स्मृतः – મનાયો છે, કહેવાયો છે
  • ब्राह्मणाः – બ્રાહ્મણો, વેદજ્ઞો
  • तेन – તેનાથી
  • वेदाः – વેદો
  • च – અને
  • यज्ञाः – યજ્ઞો
  • च – અને
  • विहिताः – રચાયા, સ્થાપિત કરાયા
  • पुरा – પૂર્વકાળમાં, સૃષ્ટિના આરંભે

અન્વય

ॐ तत् सत् इति ब्रह्मणः त्रिविधः निर्देशः स्मृतः; तेन पुरा ब्राह्मणाः वेदाः च यज्ञाः च विहिताः ।

સમજૂતી

અત્યાર સુધી ભગવાને યજ્ઞ, તપ અને દાનના ત્રણ-ત્રણ પ્રકાર કહ્યા અને સ્પષ્ટ કર્યું કે સાત્ત્વિક કર્મ જ શ્રેષ્ઠ છે. પરંતુ એક પ્રશ્ન બાકી રહે છે — મનુષ્યથી કર્મમાં ક્યાંક ને ક્યાંક ઊણપ રહી જ જાય છે; વિધિમાં ભૂલ થઈ શકે, મન પૂરેપૂરું શુદ્ધ ન હોય. ત્યારે એ કર્મને પૂર્ણ અને પવિત્ર કેવી રીતે બનાવવું? તેનો ઉત્તર આ શ્લોક અને આગલા પાંચ શ્લોકો આપે છે: ‘ૐ તત્ સત્’.

‘ૐ તત્ સત્ ઇતિ નિર્દેશો બ્રહ્મણસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ’ — આ ત્રણ શબ્દો બ્રહ્મના ત્રણ ‘નિર્દેશ’ છે. ‘નિર્દેશ’નો અર્થ છે નામ કે સંકેત, જેના દ્વારા કોઈને ઇંગિત કરાય. બ્રહ્મ પોતે શબ્દો અને વિચારોથી પર છે, પરંતુ આ ત્રણ શબ્દો તેની તરફ સંકેત કરનારાં પવિત્ર પ્રતીકો છે, જેમ આંગળી ચંદ્ર તરફ સંકેત કરે છે.

‘ૐ’ (પ્રણવ) — સૌથી પવિત્ર અને મૂળ ધ્વનિ, જેને વેદોનો સાર માનવામાં આવે છે. માંડૂક્ય ઉપનિષદમાં તેને જાગ્રત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ અને તેનાથી પરની તુરીય અવસ્થાનું પ્રતીક કહ્યું છે. આઠમા અધ્યાયમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે અંતકાળે ૐનો જપ કરતાં દેહ ત્યાગનાર પરમ ગતિ પામે છે (8.13). ‘તત્’ — ‘તે’ — જે પરમ સત્ય છે, પણ ઇન્દ્રિયો અને મનથી પર હોવાથી ફક્ત ‘તે’ કહીને જ ઇંગિત કરી શકાય છે; ઉપનિષદોનું મહાવાક્ય ‘તત્ત્વમસિ’ આ જ ‘તત્’ તરફ સંકેત કરે છે. ‘સત્’ — ‘જે છે’ — શુદ્ધ અસ્તિત્વ, જે ક્યારેય નષ્ટ થતું નથી; બીજા અધ્યાયમાં કહ્યું કે સત્નો ક્યારેય અભાવ થતો નથી (2.16).

‘બ્રાહ્મણાસ્તેન વેદાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ વિહિતાઃ પુરા’ — આનાથી જ સૃષ્ટિના આરંભે બ્રાહ્મણો (વેદોના જ્ઞાતા અને રક્ષક), વેદો (જ્ઞાન) અને યજ્ઞો (કર્મ) રચાયા. આ આ નામનો મહિમા દર્શાવે છે — ધર્મની આખી વ્યવસ્થા, તેના જ્ઞાતાઓ, તેનું જ્ઞાન અને તેનું આચરણ — બધું આ જ મૂળમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ કથન ‘ૐ તત્ સત્’ની પ્રશંસા માટે છે, જેથી સાધક તેમાં શ્રદ્ધા રાખે.

આ શ્લોકનું વ્યવહારુ મહત્ત્વ એ છે કે જ્યારે કોઈ કર્મ આ ત્રિવિધ નામના સ્મરણ સાથે થાય છે, ત્યારે તે સીધું બ્રહ્મ સાથે જોડાઈ જાય છે. જેમ એક નાનો દીવો સૂર્ય સાથે જોડાઈને પ્રકાશિત થઈ ઊઠે, તેમ આપણું મર્યાદિત કર્મ આ નામ સાથે જોડાઈને પવિત્ર અને પૂર્ણ બની જાય છે. તેથી ભારતીય પરંપરામાં શાસ્ત્રગ્રંથોના અંતે અને અનુષ્ઠાનોના સમાપને ‘ૐ તત્સત્’ કહેવાની પરંપરા છે.

આ રીતે આ શ્લોક સત્તરમા અધ્યાયને એક નવી ઊંચાઈ પર લઈ જાય છે. અત્યાર સુધી ગુણોના આધારે કર્મોનું વિશ્લેષણ હતું; હવે કહેવાય છે કે કર્મને ગુણોથી ઉપર ઉઠાવીને બ્રહ્મ સાથે કેવી રીતે જોડવું.

સંદર્ભ

શ્લોક 7 થી 22 સુધી આહાર, યજ્ઞ, તપ અને દાનના ત્રણ-ત્રણ પ્રકાર કહ્યા; અહીંથી ભગવાન ‘ૐ તત્ સત્’નું વર્ણન શરૂ કરે છે, જે આ કર્મોને પવિત્ર અને પૂર્ણ કરે છે. આગલા ત્રણ શ્લોકોમાં આ ત્રણે શબ્દોનો અલગ અલગ પ્રયોગ કહ્યો છે.

જીવન-બોધ

આપણાં કર્મો ગમે તેટલાં અપૂર્ણ હોય, તેને ભગવાનના નામના સ્મરણ સાથે જોડવાથી તે પવિત્ર અને પૂર્ણ બની જાય છે. દરેક શુભ કાર્યનો આરંભ અને સમાપન ભગવાનના સ્મરણથી કરો.

મુખ્ય શબ્દો

ૐ તત્ સત્
બ્રહ્મનું ત્રિવિધ નામ — પરમ સત્યનાં ત્રણ પવિત્ર પ્રતીકો
ૐ (પ્રણવ)
મૂળ પવિત્ર ધ્વનિ, વેદોનો સાર, બ્રહ્મનું પ્રતીક
તત્
‘તે’ — ઇન્દ્રિયોથી પર પરમ સત્ય
સત્
‘જે છે’ — શુદ્ધ, અવિનાશી અસ્તિત્વ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક