શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 19

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

mūḍhagrāheṇātmano yatpīḍayā kriyate tapaḥ .
parasyotsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam ॥

અર્થ

જે તપ મૂઢતાપૂર્ણ હઠથી, પોતાના શરીરને પીડા આપીને, અથવા બીજાનું અનિષ્ટ (વિનાશ) કરવા માટે થાય છે, તે તામસિક કહેવાયું છે.

શબ્દાર્થ

मूढग्राहेण – મૂઢતાપૂર્ણ હઠ કે આગ્રહથી
आत्मनः – પોતાના (શરીર, મન)ને
यत् – જે
पीडया – પીડા આપીને
क्रियते – થાય છે
तपः – તપ
परस्य – બીજાના
उत्सादनार्थम् – નાશ કે અનિષ્ટ માટે
वा – અથવા
तत् – તે
तामसम् – તામસિક
उदाहृतम् – કહેવાયું છે

અન્વય

यत् तपः मूढग्राहेण आत्मनः पीडया, परस्य उत्सादनार्थं वा क्रियते, तत् तामसम् उदाहृतम् ।

સમજૂતી

ત્રણ પ્રકારનાં તપોમાં છેલ્લું અને સૌથી નિમ્ન છે તામસિક તપ. તેનાં ત્રણ લક્ષણો કહ્યાં છે.

પહેલું — ‘મૂઢગ્રાહેણ’ — મૂઢતાપૂર્ણ આગ્રહથી. ‘ગ્રાહ’નો અર્થ છે પકડ કે હઠ. તામસિક વ્યક્તિ કોઈ ખોટી ધારણાને પકડી લે છે અને વિવેક કે શાસ્ત્રની વાત સાંભળ્યા વિના તેના પર અડી રહે છે. તેનું તપ જ્ઞાનથી નહીં, અજ્ઞાન અને જિદથી ઉત્પન્ન થાય છે.

બીજું — ‘આત્મનો યત્પીડયા’ — પોતાના શરીર અને મનને પીડા આપીને. આ એ જ આસુરી તપ છે જેનું વર્ણન શ્લોક 5–6માં થયું હતું — શરીરને બિનજરૂરી યાતના આપવી, જેનાથી ન આત્મશુદ્ધિ થાય છે, ન કોઈનું હિત. સાત્ત્વિક તપ શરીરને અનુશાસિત કરે છે; તામસિક તપ તેનો નાશ કરે છે.

ત્રીજું અને સૌથી ભયાનક — ‘પરસ્યોત્સાદનાર્થં વા’ — બીજાનો વિનાશ કરવા માટે. કેટલાક લોકો તપ, અનુષ્ઠાન કે તાંત્રિક ક્રિયાઓ એટલા માટે કરે છે કે કોઈ શત્રુને નુકસાન થાય, કોઈનું ખરાબ થાય. આ તપનું સૌથી વિકૃત રૂપ છે, કારણ કે જે સાધના આત્મોન્નતિ માટે હતી, તે બીજાઓને કષ્ટ આપવાનું સાધન બની જાય છે.

આ ત્રણેમાં એક વાત સમાન છે — તામસિક તપમાં વિવેકનો પૂર્ણ અભાવ હોય છે. સાત્ત્વિક તપ ઉપર ઉઠાવે છે, રાજસિક તપ એક જ જગ્યાએ ફેરવે છે, અને તામસિક તપ નીચે પાડે છે. આ રીતે તપની ગુણવત્તા તેની બાહ્ય કઠોરતાથી નહીં, પરંતુ તેની પાછળના વિવેક, ઉદ્દેશ્ય અને ભાવથી નક્કી થાય છે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં સાત્ત્વિક અને રાજસિક તપ કહ્યાં; અહીં તામસિક તપ કહીને તપનું વર્ણન પૂરું થાય છે. આગલા ત્રણ શ્લોકોમાં ત્રણ પ્રકારનાં દાન કહ્યાં છે.

જીવન-બોધ

જે સાધના હઠ, આત્મપીડા કે બીજાઓના અહિત માટે થાય, તે પતનનું કારણ બને છે. દરેક સાધનાને વિવેક અને કરુણાની કસોટીએ પરખો.

મુખ્ય શબ્દો

તામસિક તપ: મૂઢ હઠ, આત્મપીડા કે બીજાઓના અનિષ્ટ માટે થયેલું તપ
મૂઢગ્રાહ: મૂઢતાપૂર્ણ પકડ, વિવેકહીન હઠ
ઉત્સાદન: નાશ, અનિષ્ટ