શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 21

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yattu pratyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ .
dīyate ca parikliṣṭaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam ॥

અર્થ

પરંતુ જે દાન બદલામાં ઉપકાર મેળવવા માટે, અથવા કોઈ ફળને લક્ષ્ય કરીને, કે પછી મનમાં ક્લેશ સાથે (અનિચ્છાથી) અપાય છે, તે દાન રાજસિક મનાયું છે.

શબ્દાર્થ

यत् – જે
तु – પરંતુ
प्रत्युपकारार्थम् – બદલામાં ઉપકાર મેળવવા માટે
फलम् – ફળને
उद्दिश्य – લક્ષ્ય કરીને
वा – અથવા
पुनः – ફરી
दीयते – અપાય છે
च – અને
परिक्लिष्टम् – ક્લેશપૂર્વક, અનિચ્છાથી
तत् – તે
दानम् – દાન
राजसम् – રાજસિક
स्मृतम् – મનાયું છે

અન્વય

यत् तु प्रत्युपकारार्थं, फलम् उद्दिश्य वा पुनः, परिक्लिष्टं च दीयते, तत् दानं राजसं स्मृतम् ।

સમજૂતી

હવે ભગવાન રાજસિક દાનનું વર્ણન કરે છે. તેનાં ત્રણ લક્ષણો છે, અને ત્રણે સાત્ત્વિક દાનથી વિપરીત છે.

પહેલું — ‘પ્રત્યુપકારાર્થમ્’ — બદલામાં ઉપકાર મેળવવા માટે. આ દાન એક પ્રકારનો વેપાર છે: ‘હું આજે આને આપીશ, જેથી કાલે તે મારા કામમાં આવે.’ જેમ કોઈ પ્રભાવશાળી વ્યક્તિને ભેટ આપવી જેથી તે પછીથી લાભ પહોંચાડે. આ સાત્ત્વિક દાનના ‘અનુપકારિણે’ (પ્રતિફળની આશા વિના)થી બરાબર ઊલટું છે.

બીજું — ‘ફલમુદ્દિશ્ય વા પુનઃ’ — કોઈ ફળને લક્ષ્ય કરીને. અહીં ફળ સીધું ગ્રહણ કરનાર પાસેથી નહીં, પરંતુ અદૃષ્ટ રૂપે અપેક્ષિત છે — જેમ કે ‘આ દાનથી મને સ્વર્ગ મળશે’, ‘મારું પાપ ધોવાઈ જશે’, ‘મને યશ મળશે’, કે ‘મારી મનોકામના પૂરી થશે’. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ પણ રાજસિક છે, કારણ કે તે કર્તવ્યભાવથી નહીં, કામનાથી પ્રેરિત છે.

ત્રીજું — ‘દીયતે ચ પરિક્લિષ્ટમ્’ — ક્લેશ સાથે, અનિચ્છાથી અપાયેલું દાન. ક્યારેક વ્યક્તિ સામાજિક દબાણ, શરમ કે કોઈના આગ્રહથી દાન તો આપી દે છે, પણ મનમાં પસ્તાવો થાય છે — ‘આટલું કેમ આપી દીધું?’ દાન આપ્યા પછીનું આ કષ્ટ તેને રાજસિક બનાવી દે છે. સાચું દાન આનંદથી અપાય છે, અને આપ્યા પછી હળવાશ અનુભવાય છે, ભારેપણું નહીં.

આ શ્લોક આપણને આપણા દાનના અંદરના ભાવને પરખવાની તક આપે છે. પ્રશ્ન એ નથી કે આપણે કેટલું આપ્યું, પરંતુ એ કે કેમ આપ્યું અને કેવી રીતે આપ્યું. એક નાનું દાન, જે પ્રસન્ન હૃદયથી અને નિઃસ્વાર્થ ભાવથી અપાય, મોટા રાજસિક દાન કરતાં ઘણું વધુ મૂલ્યવાન છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સાત્ત્વિક દાનનું વર્ણન થયું; અહીં રાજસિક દાનનું. આગલા શ્લોકમાં તામસિક દાન કહ્યું છે.

જીવન-બોધ

દાનને ક્યારેય સોદો કે પસ્તાવાનું કારણ ન બનવા દો. જે પણ આપો, ખુલ્લા હૃદયથી, બદલાની આશા વિના આપો — અને આપ્યા પછી તેના વિશે વિચારવાનું છોડી દો.

મુખ્ય શબ્દો

રાજસિક દાન: પ્રત્યુપકાર, ફળની ઇચ્છાથી કે અનિચ્છાથી અપાયેલું દાન
પ્રત્યુપકાર: બદલામાં થતો ઉપકાર
પરિક્લિષ્ટ: ક્લેશપૂર્વક, મનમાં પસ્તાવા સાથે