શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 25

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tadityanabhisandhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ .
dānakriyāśca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ ॥

અર્થ

‘તત્’ — આ (નામ)નું ઉચ્ચારણ કરીને, ફળની ઇચ્છા ન રાખતાં, મોક્ષ ઇચ્છનારા પુરુષો દ્વારા વિવિધ પ્રકારની યજ્ઞ, તપ અને દાનની ક્રિયાઓ કરાય છે.

શબ્દાર્થ

तत् – ‘તત્’ (બ્રહ્મનું નામ)
इति – આ (નું ઉચ્ચારણ કરીને)
अनभिसन्धाय – લક્ષ્ય ન બનાવીને, ઇચ્છા ન રાખીને
फलम् – ફળને
यज्ञतपःक्रियाः – યજ્ઞ અને તપની ક્રિયાઓ
दानक्रियाः – દાનની ક્રિયાઓ
च – અને
विविधाः – અનેક પ્રકારની
क्रियन्ते – કરાય છે
मोक्षकाङ्क्षिभिः – મોક્ષ ઇચ્છનારાઓ દ્વારા

અન્વય

मोक्षकाङ्क्षिभिः ‘तत्’ इति (उदाहृत्य) फलम् अनभिसन्धाय विविधाः यज्ञतपःक्रियाः दानक्रियाः च क्रियन्ते ।

સમજૂતી

‘ૐ’ પછી હવે ભગવાન ‘તત્’ શબ્દનો પ્રયોગ કહે છે. ‘તત્’નો અર્થ છે ‘તે’ — એ પરમ સત્ય, જે સૌનું મૂળ છે અને જેના માટે બધું છે. ‘ૐ’ કર્મના આરંભ સાથે જોડાયેલો હતો; ‘તત્’ કર્મના ભાવ સાથે જોડાયેલો છે.

‘તદિત્યનભિસન્ધાય ફલમ્’ — ‘તત્’નું ઉચ્ચારણ કરીને, ફળને લક્ષ્ય ન બનાવીને. ‘તત્’ કહેવાનો અર્થ છે એ સ્મરણ કરવું કે ‘આ કર્મ તે (બ્રહ્મ) માટે છે, મારા માટે નહીં.’ આ કર્મના ફળને ભગવાનને સમર્પિત કરવાનો ભાવ છે. જ્યારે કોઈ કહે છે ‘તત્’, ત્યારે તે જાણે કહે છે — ‘આ બધું તેમનું જ છે, તેમના માટે જ છે; મારે તેનું કોઈ ફળ નથી જોઈતું.’

‘મોક્ષકાઙ્ક્ષિભિઃ’ — આ મોક્ષ ઇચ્છનારાઓ દ્વારા કરાય છે. આ શબ્દ મહત્ત્વનો છે. જે વ્યક્તિ ફક્ત સાંસારિક સુખ કે સ્વર્ગ ઇચ્છે છે, તે ફળની ઇચ્છાથી કર્મ કરે છે. પરંતુ જે મોક્ષ ઇચ્છે છે, તે જાણે છે કે ફળાસક્તિ જ બંધન છે; તેથી તે કર્મના ફળનો ત્યાગ કરે છે. આ રીતે ‘તત્’ નિષ્કામ કર્મનું પ્રતીક બની જાય છે.

‘વિવિધાઃ’ — અનેક પ્રકારની યજ્ઞ, તપ અને દાનની ક્રિયાઓ. મોક્ષાર્થી ફક્ત એક પ્રકારની સાધના સુધી સીમિત રહેતો નથી; તેનાં બધાં કર્મો — ભલે તે પૂજા હોય, સેવા હોય કે દૈનિક કર્તવ્ય — ‘તત્’ના ભાવથી પવિત્ર બની જાય છે.

આ શ્લોક ગીતાના કર્મયોગનો સાર રજૂ કરે છે: કર્મ કરો, પણ તેનું ફળ ભગવાનને અર્પણ કરી દો. ‘તત્’ — આ એક શબ્દ આખા જીવનને નિષ્કામ બનાવવાનો મંત્ર છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ‘ૐ’ના પ્રયોગનું વર્ણન થયું; અહીં ‘તત્’નું. આગલા બે શ્લોકોમાં ‘સત્’ શબ્દના અર્થ અને પ્રયોગ કહ્યા છે.

જીવન-બોધ

દરેક કર્મ સાથે મનમાં એ ભાવ રાખો — ‘આ ભગવાન માટે છે, મારા માટે નહીં.’ ફળની ચિંતા છોડતાં જ કર્મ હળવું, શુદ્ધ અને મુક્તિદાયક બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

તત્: ‘તે’ — પરમ સત્ય; કર્મને તેને સમર્પિત કરવાનો ભાવ
અનભિસંધાય ફલમ્: ફળને લક્ષ્ય ન બનાવીને, નિષ્કામ ભાવથી
મોક્ષકાંક્ષી: મોક્ષની ઇચ્છા રાખનાર સાધક