ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 26

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyate .
praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate ॥

અર્થ

હે પાર્થ! ‘સત્’ — આ શબ્દ સત્તા (અસ્તિત્વ)ના અર્થમાં અને સાધુતા (શ્રેષ્ઠતા)ના અર્થમાં વપરાય છે; અને એ જ રીતે પ્રશંસનીય (શુભ) કર્મ માટે પણ ‘સત્’ શબ્દ વપરાય છે.

શબ્દાર્થ

  • सद्भावे – સત્તાના અર્થમાં, અસ્તિત્વના ભાવમાં
  • साधुभावे – સાધુતા, શ્રેષ્ઠતાના અર્થમાં
  • च – અને
  • सत् – ‘સત્’
  • इति – એ રીતે
  • एतत् – આ (શબ્દ)
  • प्रयुज्यते – વપરાય છે
  • प्रशस्ते – પ્રશંસનીય, શુભ
  • कर्मणि – કર્મમાં
  • तथा – એ જ રીતે
  • सच्छब्दः – ‘સત્’ શબ્દ
  • पार्थ – હે પાર્થ
  • युज्यते – વપરાય છે

અન્વય

पार्थ, सद्भावे साधुभावे च ‘सत्’ इति एतत् प्रयुज्यते; तथा प्रशस्ते कर्मणि (अपि) सत्-शब्दः युज्यते ।

સમજૂતી

‘ૐ’ અને ‘તત્’ પછી હવે ભગવાન ત્રીજા શબ્દ ‘સત્’નો અર્થ અને પ્રયોગ કહે છે. ‘સત્’ શબ્દ સંસ્કૃતના સૌથી સમૃદ્ધ શબ્દોમાંનો એક છે, અને આ શ્લોકમાં ભગવાન તેના ત્રણ અર્થો કહે છે.

પહેલો — ‘સદ્ભાવે’ — સત્તા કે અસ્તિત્વના અર્થમાં. ‘સત્’નો મૂળ અર્થ છે ‘જે છે’, જે વાસ્તવિક છે. આચાર્ય શંકર ઉદાહરણ આપે છે: જેમ ‘કોઈને પુત્ર ન હતો, હવે પુત્ર થયો છે’ — આ અસ્તિત્વના બોધ માટે ‘સત્’ વપરાય છે. પરમ અર્થમાં, ફક્ત બ્રહ્મ જ પૂર્ણ રૂપે ‘સત્’ છે, કારણ કે તે જ ક્યારેય નષ્ટ થતું નથી.

બીજો — ‘સાધુભાવે’ — સાધુતા કે શ્રેષ્ઠતાના અર્થમાં. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ દુરાચાર છોડીને સદાચારી બને છે, ત્યારે તેને ‘સત્પુરુષ’ કહેવાય છે. ‘સજ્જન’, ‘સત્સંગ’, ‘સદાચાર’ — આ બધા શબ્દોમાં ‘સત્’ આ જ અર્થમાં છે. જે સારું છે, તે ‘સત્’ છે.

ત્રીજો — ‘પ્રશસ્તે કર્મણિ’ — પ્રશંસનીય, શુભ કર્મના અર્થમાં. લગ્ન, યજ્ઞ, દાન જેવાં મંગલ કાર્યોને ‘સત્કર્મ’ કહેવાય છે.

આ ત્રણે અર્થોમાં એક ઊંડો સંબંધ છે. જે શુદ્ધ રૂપે ‘છે’ (બ્રહ્મ), તે જ પરમ ‘શ્રેષ્ઠ’ છે, અને જે કર્મ તેની તરફ લઈ જાય છે, તે જ ‘શુભ’ છે. આ રીતે ‘સત્’ શબ્દ અસ્તિત્વ, નૈતિકતા અને કર્મ — ત્રણેને એક સૂત્રમાં બાંધી દે છે. જ્યારે કોઈ પોતાના કર્મને ‘સત્’ કહે છે, ત્યારે તે તેને સત્ય, શ્રેષ્ઠતા અને પરમ અસ્તિત્વ સાથે જોડી દે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ‘તત્’નો પ્રયોગ કહ્યો; અહીં ‘સત્’ના અર્થો કહ્યા છે. આગલા શ્લોકમાં ‘સત્’ના વધુ પ્રયોગો કહ્યા છે — યજ્ઞ, તપ અને દાનમાં દૃઢતા માટે પણ.

જીવન-બોધ

‘સત્’નો અર્થ છે સત્ય, શ્રેષ્ઠતા અને શુભ કર્મ — ત્રણે એકસાથે. તમારા જીવનમાં આ ત્રણેને એકરૂપ કરો: સત્ય પર ટકો, સદાચાર અપનાવો અને શુભ કર્મ કરો.

મુખ્ય શબ્દો

સત્
અસ્તિત્વ, સાધુતા અને શુભ કર્મ — ત્રણેનો બોધક શબ્દ
સદ્ભાવ
સત્તા, અસ્તિત્વનો ભાવ
સાધુભાવ
સાધુતા, શ્રેષ્ઠતા, સદાચાર
પ્રશસ્ત કર્મ
પ્રશંસનીય, મંગલ કર્મ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક