શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 24

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tasmādomityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ .
pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām ॥

અર્થ

તેથી બ્રહ્મવાદી (વેદોના અનુયાયી) પુરુષોની શાસ્ત્રવિધિથી કહેલી યજ્ઞ, દાન અને તપની ક્રિયાઓ સદા ‘ૐ’નું ઉચ્ચારણ કરીને જ શરૂ થાય છે.

શબ્દાર્થ

तस्मात् – તેથી
ॐ इति – ‘ૐ’ આ (શબ્દ)નું
उदाहृत्य – ઉચ્ચારણ કરીને
यज्ञदानतपःक्रियाः – યજ્ઞ, દાન અને તપની ક્રિયાઓ
प्रवर्तन्ते – શરૂ થાય છે, પ્રવૃત્ત થાય છે
विधानोक्ताः – શાસ્ત્રવિધાનમાં કહેલી
सततम् – સદા, સતત
ब्रह्मवादिनाम् – બ્રહ્મવાદીઓની, વેદના અનુયાયીઓની

અન્વય

तस्मात् ब्रह्मवादिनां विधानोक्ताः यज्ञदानतपःक्रियाः ॐ इति उदाहृत्य सततं प्रवर्तन्ते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ‘ૐ તત્ સત્’નો મહિમા કહ્યો; હવે ભગવાન આ ત્રણે શબ્દોનો અલગ અલગ પ્રયોગ કહે છે, અને પહેલાં ‘ૐ’થી શરૂ કરે છે.

‘બ્રહ્મવાદિનામ્’ — બ્રહ્મવાદી એટલે એ લોકો જે વેદોનું અધ્યયન કરે છે, બ્રહ્મ વિશે ચર્ચા કરે છે અને તેની આજ્ઞાનું પાલન કરે છે. તેમની બધી શાસ્ત્રવિહિત ક્રિયાઓ — યજ્ઞ, દાન અને તપ — ‘ઓમિત્યુદાહૃત્ય’ — ‘ૐ’નું ઉચ્ચારણ કરીને જ શરૂ થાય છે.

દરેક કર્મના આરંભે ૐ કેમ? આચાર્ય શંકર અને બીજા વ્યાખ્યાકારો તેનાં અનેક કારણો કહે છે. પહેલું, ૐ બ્રહ્મનું પ્રતીક છે; તેનું ઉચ્ચારણ કરવાથી કર્મનો આરંભ જ બ્રહ્મના સ્મરણથી થાય છે, જેથી કર્તાનો અહંકાર ઘટે છે અને કર્મ ભગવાનને સમર્પિત થઈ જાય છે. બીજું, ૐ મંગલકારી છે; તે કર્મમાં આવતી અડચણો અને ભૂલોને દૂર કરે છે. ત્રીજું, ૐ સર્વ વેદોનું બીજ છે, તેથી તેનું ઉચ્ચારણ આખા વેદના આશીર્વાદને આમંત્રિત કરવા જેવું છે.

આ પરંપરા આજે પણ જીવંત છે. વેદપાઠ, મંત્રજપ, પૂજા, લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ — બધું ‘ૐ’થી શરૂ થાય છે. અનેક મંત્રોના આરંભે ‘ૐ’ જોડાયેલો હોય છે, જેમ કે ‘ૐ નમઃ શિવાય’, ‘ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય’.

આનાથી એક વ્યવહારુ સંદેશ મળે છે — કોઈ પણ કાર્ય શરૂ કરતાં પહેલાં એક ક્ષણ થોભીને ભગવાનનું સ્મરણ કરવું. આ નાનો અભ્યાસ કાર્યને એક પવિત્ર દિશા આપે છે અને મનને શાંત અને એકાગ્ર કરે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ‘ૐ તત્ સત્’ને બ્રહ્મનું ત્રિવિધ નામ કહ્યું; અહીં તેમાંથી પહેલા શબ્દ ‘ૐ’નો પ્રયોગ કહ્યો છે. આગલા શ્લોકમાં ‘તત્’નો પ્રયોગ કહ્યો છે.

જીવન-બોધ

કોઈ પણ કાર્ય શરૂ કરતાં પહેલાં એક ક્ષણ થોભીને ભગવાનનું સ્મરણ કરો. આ નાનો અભ્યાસ મનને શાંત કરે છે, અહંકાર ઘટાડે છે અને કાર્યને પવિત્ર દિશા આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

બ્રહ્મવાદી: વેદોના અધ્યેતા અને બ્રહ્મચિંતન કરનારા
ઓમિત્યુદાહૃત્ય: ‘ૐ’નું ઉચ્ચારણ કરીને
વિધાનોક્ત: શાસ્ત્રવિધાનમાં કહેલું