શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 27

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ saditi cocyate .
karma caiva tadarthīyaṃ sadityevābhidhīyate ॥

અર્થ

યજ્ઞ, તપ અને દાનમાં જે દૃઢ સ્થિતિ (નિષ્ઠા) છે, તેને પણ ‘સત્’ કહેવાય છે; અને તે (પરમાત્મા) માટે થયેલું કર્મ પણ ‘સત્’ જ કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

यज्ञे – યજ્ઞમાં
तपसि – તપમાં
दाने – દાનમાં
च – અને
स्थितिः – સ્થિતિ, દૃઢ નિષ્ઠા
सत् – ‘સત્’
इति – એમ
च – પણ
उच्यते – કહેવાય છે
कर्म – કર્મ
च एव – અને પણ
तदर्थीयम् – તે (પરમાત્મા) માટે થયેલું
सत् – ‘સત્’
इति एव – એમ જ
अभिधीयते – કહેવાય છે

અન્વય

यज्ञे तपसि दाने च (या) स्थितिः (सा) च ‘सत्’ इति उच्यते; तदर्थीयं कर्म च एव ‘सत्’ इति एव अभिधीयते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ‘સત્’ના ત્રણ અર્થો કહ્યા; અહીં ભગવાન બે વધુ પ્રયોગો કહે છે, જે સાધક માટે અત્યંત મહત્ત્વના છે.

પહેલો — ‘યજ્ઞે તપસિ દાને ચ સ્થિતિઃ સદિતિ ચોચ્યતે’ — યજ્ઞ, તપ અને દાનમાં જે ‘સ્થિતિ’, એટલે દૃઢતા અને સાતત્ય છે, તેને પણ ‘સત્’ કહે છે. ફક્ત એક વાર યજ્ઞ કરવો, કે ક્યારેક દાન આપવું પૂરતું નથી; આ શુભ કર્મોમાં સ્થિર અને નિયમિત રહેવું એ જ ‘સત્’ છે. જેમ કોઈ વ્યક્તિ વર્ષો સુધી દરરોજ નિયમથી પૂજા, સેવા કે દાન કરે છે — તેની આ નિષ્ઠા જ ‘સત્’ છે. સાતત્યથી જ સાધના ફળ આપે છે.

બીજો — ‘કર્મ ચૈવ તદર્થીયં સદિત્યેવાભિધીયતે’ — ‘તદર્થીય’ કર્મ, એટલે ‘તેમના’ માટે થયેલું કર્મ પણ ‘સત્’ કહેવાય છે. ‘તત્’ અહીં પરમાત્માનો બોધક છે. આચાર્ય શંકર તેનો અર્થ કરે છે — ઈશ્વર માટે થયેલું કર્મ. આ પ્રમાણે કોઈ પણ કર્મ — ભલે તે મંદિરની સફાઈ હોય, કોઈ ભૂખ્યાને ભોજન આપવું હોય, કે પોતાનું દૈનિક કર્તવ્ય — જો ભગવાન માટે થાય, તો તે ‘સત્’ બની જાય છે. કેટલાક વ્યાખ્યાકારો ‘તદર્થીય’નો અર્થ યજ્ઞ, તપ અને દાનનાં સહાયક કર્મો પણ માને છે — જેમ કે યજ્ઞની સામગ્રી એકઠી કરવી.

આ શ્લોક કહે છે કે ‘સત્’ ફક્ત એક શબ્દ નથી, એક જીવનદૃષ્ટિ છે. જ્યારે આપણાં કર્મો શુભ હોય, તેમાં સાતત્ય હોય, અને તે ભગવાનને સમર્પિત હોય — ત્યારે આપણું આખું જીવન ‘સત્’ બની જાય છે. આ રીતે ‘ૐ’ કર્મના આરંભને, ‘તત્’ કર્મના ભાવને, અને ‘સત્’ કર્મની ગુણવત્તા અને નિષ્ઠાને પવિત્ર કરે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ‘સત્’ના ત્રણ અર્થો કહ્યા; અહીં તેના બે વધુ પ્રયોગો કહ્યા છે. આગલા અને અંતિમ શ્લોકમાં ભગવાન કહે છે કે શ્રદ્ધા વિના થયેલું બધું ‘અસત્’ છે.

જીવન-બોધ

શુભ કર્મ ક્યારેક જ કરવું પૂરતું નથી; તેમાં સાતત્ય અને નિષ્ઠા જ તેને ‘સત્’ બનાવે છે. તમારા નાનામાં નાના કર્મને પણ ભગવાન માટે કરો — એ જ કર્મ પવિત્ર બની જશે.

મુખ્ય શબ્દો

સ્થિતિ: યજ્ઞ, તપ અને દાનમાં દૃઢતા અને સાતત્ય
તદર્થીય કર્મ: પરમાત્મા માટે થયેલું કર્મ