શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 18

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat .
kriyate tadiha proktaṃ rājasaṃ calamadhruvam ॥

અર્થ

જે તપ સત્કાર, માન અને પૂજા મેળવવા માટે તથા દંભ (દેખાડા)થી થાય છે, તે અહીં ચંચળ (અસ્થિર) અને અનિશ્ચિત ફળવાળું રાજસિક તપ કહ્યું છે.

શબ્દાર્થ

सत्कार – સત્કાર, આદરપૂર્ણ સ્વાગત
मान – સન્માન, પ્રતિષ્ઠા
पूजा – પૂજા, લોકો દ્વારા પૂજાવું
अर्थम् – માટે
तपः – તપ
दम्भेन – દંભથી, દેખાડાથી
च एव – અને પણ
यत् – જે
क्रियते – થાય છે
तत् – તે
इह – અહીં
प्रोक्तम् – કહ્યું છે
राजसम् – રાજસિક
चलम् – ચંચળ, અસ્થિર
अध्रुवम् – અનિશ્ચિત, ક્ષણિક

અન્વય

यत् तपः सत्कारमानपूजार्थं दम्भेन च एव क्रियते, तत् इह चलम् अध्रुवं राजसं प्रोक्तम् ।

સમજૂતી

હવે ભગવાન રાજસિક તપનું વર્ણન કરે છે. તેની પ્રેરણા છે — ‘સત્કારમાનપૂજાર્થમ્’ — સત્કાર, માન અને પૂજા મેળવવાની ઇચ્છા. આચાર્ય શંકર આ ત્રણેને અલગ અલગ સમજાવે છે: ‘સત્કાર’ — લોકો કહે કે ‘આ કેટલો મોટો તપસ્વી છે’; ‘માન’ — લોકો ઊભા થઈને સ્વાગત કરે, પ્રણામ કરે; ‘પૂજા’ — લોકો પગ ધુએ, ભેટ ચડાવે, આરાધના કરે. આવો તપસ્વી પોતાની સાધનાથી ભગવાનને નહીં, સમાજને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છે છે.

‘દમ્ભેન ચૈવ’ — દંભથી, એટલે દેખાડા માટે. આવું તપ લોકો સામે તો મોટી ધામધૂમથી થાય છે, પણ એકાંતમાં તેનું કોઈ અસ્તિત્વ રહેતું નથી. તેનું મૂલ્ય દર્શકોની હાજરી પર આધારિત છે.

ભગવાન આ તપના બે ગુણો કહે છે — ‘ચલમ્’ અને ‘અધ્રુવમ્’. ‘ચલ’ એટલે ચંચળ — આવું તપ સ્થિર રહેતું નથી; જ્યાં સુધી પ્રશંસા મળે ત્યાં સુધી ચાલે છે, અને પ્રશંસા બંધ થતાં જ છૂટી જાય છે. ‘અધ્રુવ’ એટલે અનિશ્ચિત — તેનું ફળ પણ કાયમી નથી હોતું. જે માન-સન્માન મળે છે તે પણ ક્ષણિક છે, અને આત્મશુદ્ધિ તો થતી જ નથી.

આ શ્લોક આધ્યાત્મિક જીવનમાં એક સૂક્ષ્મ જોખમ તરફ સંકેત કરે છે. સાધક જ્યારે થોડી પ્રગતિ કરે છે, ત્યારે તેને લોકો પાસેથી સન્માન મળવા લાગે છે. જો તે એ સન્માનમાં રસ લેવા માંડે, તો તેની સાધના ધીમે ધીમે રાજસિક બની જાય છે. તેથી સાચા સાધકો પોતાની સાધનાને ગુપ્ત રાખવાનું પસંદ કરે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સાત્ત્વિક તપનું વર્ણન થયું; અહીં રાજસિક તપનું. આગલા શ્લોકમાં તામસિક તપ કહ્યું છે.

જીવન-બોધ

જે સાધના પ્રશંસા મેળવવા માટે થાય છે, તે પ્રશંસા અટકતાં જ અટકી જાય છે. તમારી સાધનાને શક્ય તેટલી ગુપ્ત અને સરળ રાખો; તેના સાક્ષી ફક્ત ભગવાનને બનાવો.

મુખ્ય શબ્દો

રાજસિક તપ: સત્કાર, માન, પૂજા અને દેખાડા માટે થયેલું તપ
ચલ: ચંચળ, અસ્થિર
અધ્રુવ: અનિશ્ચિત, ક્ષણિક ફળવાળું