શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 22

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।
असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

adeśakāle yaddānamapātrebhyaśca dīyate .
asatkṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam ॥

અર્થ

જે દાન અયોગ્ય સ્થાન અને સમયે, અયોગ્ય પાત્રોને, સત્કાર વિના અને તિરસ્કારપૂર્વક અપાય છે, તે તામસિક કહેવાયું છે.

શબ્દાર્થ

अदेशकाले – અયોગ્ય સ્થાન અને સમયે
यत् – જે
दानम् – દાન
अपात्रेभ्यः – અયોગ્ય પાત્રોને
च – અને
दीयते – અપાય છે
असत्कृतम् – સત્કાર વિના, અનાદરપૂર્વક
अवज्ञातम् – તિરસ્કારપૂર્વક, અપમાન સાથે
तत् – તે
तामसम् – તામસિક
उदाहृतम् – કહેવાયું છે

અન્વય

यत् दानम् अदेशकाले अपात्रेभ्यः च असत्कृतम् अवज्ञातं (च) दीयते, तत् तामसम् उदाहृतम् ।

સમજૂતી

ત્રણ પ્રકારનાં દાનોમાં છેલ્લું છે તામસિક દાન. તેનાં લક્ષણો સાત્ત્વિક દાનના વિવેક-પક્ષ (દેશ, કાળ, પાત્ર) અને ભાવ-પક્ષ (સન્માન) બંનેથી વિપરીત છે.

‘અદેશકાલે’ — અયોગ્ય સ્થાન અને સમયે. આચાર્ય શંકર ઉદાહરણ આપે છે કે અપવિત્ર સ્થાનમાં, કે અશુભ સમયે, કે એવા સમયે જ્યારે તેની કોઈ જરૂર જ ન હોય, અપાયેલું દાન. જેમ ચોમાસામાં કોઈને છત્રી ન આપીને ઉનાળો વીતી ગયા પછી પાણીનો ઘડો આપવો — દાન તો છે, પણ વિવેકરહિત.

‘અપાત્રેભ્યઃ’ — અયોગ્ય પાત્રોને. જેમ કે દુરાચારી, ધૂર્ત, કે એવા લોકો જે તે દાનનો દુરુપયોગ કરશે. આવું દાન અજાણતાં જ અધર્મને પ્રોત્સાહન આપે છે, અને તેનું પાપ દાતાને પણ લાગે છે.

સૌથી ગંભીર દોષો છે — ‘અસત્કૃતમ્’ અને ‘અવજ્ઞાતમ્’. ‘અસત્કૃત’નો અર્થ છે આદર વિના — ગ્રહણ કરનારનું સ્વાગત ન કરવું, તેને બેસવા ન દેવું, મધુર શબ્દો ન કહેવા. ‘અવજ્ઞાત’નો અર્થ છે તિરસ્કાર સાથે — દાનને ફેંકીને આપવું, ગ્રહણ કરનારને અપમાનિત કરવો, તેને હીન અનુભવ કરાવવો. આવું દાન ગ્રહણ કરનારના આત્મસન્માનને ઘા પહોંચાડે છે. તેનાથી ભૌતિક સહાય તો મળી જાય છે, પણ હૃદય ઘવાય છે.

ભારતીય પરંપરામાં કહ્યું છે — ‘શ્રદ્ધયા દેયમ્, અશ્રદ્ધયા અદેયમ્’ — શ્રદ્ધાથી આપો, અશ્રદ્ધાથી ન આપો (તૈત્તિરીય ઉપનિષદ). દાન સાથે નમ્રતા અને સન્માન અનિવાર્ય છે. ખરું તો એ છે કે ગ્રહણ કરનાર જ દાતાને પુણ્ય કમાવાની તક આપે છે, તેથી દાતાએ તેનો આભારી રહેવું જોઈએ.

આ રીતે ત્રણે પ્રકારનાં દાન એક સ્પષ્ટ ચિત્ર બનાવે છે: સાત્ત્વિક દાન હૃદય, બુદ્ધિ અને નિઃસ્વાર્થતાથી ભરેલું છે; રાજસિક દાન સ્વાર્થ અને પસ્તાવાથી; અને તામસિક દાન અવિવેક અને અપમાનથી.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં સાત્ત્વિક અને રાજસિક દાન કહ્યાં; અહીં તામસિક દાન કહીને દાનનું વર્ણન પૂરું થાય છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન ‘ૐ તત્ સત્’ — બ્રહ્મનાં ત્રણ નામો — નું વર્ણન શરૂ કરે છે, જે આ બધાં કર્મોને પવિત્ર કરે છે.

જીવન-બોધ

દાન સાથે સન્માન આપવું એટલું જ જરૂરી છે જેટલું વસ્તુ આપવી. કોઈની મદદ કરતી વખતે તેને ક્યારેય હીન અનુભવ ન કરાવો; નમ્રતાથી અપાયેલું નાનું દાન પણ મહાન હોય છે.

મુખ્ય શબ્દો

તામસિક દાન: અયોગ્ય દેશ-કાળમાં, અયોગ્યને, અનાદર અને તિરસ્કારથી અપાયેલું દાન
અસત્કૃત: આદર-સત્કાર વિના
અવજ્ઞાત: તિરસ્કાર અને અપમાન સાથે
અપાત્ર: દાનને અયોગ્ય, તેનો દુરુપયોગ કરનાર