શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 20

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

dātavyamiti yaddānaṃ dīyate.anupakāriṇe .
deśe kāle ca pātre ca taddānaṃ sāttvikaṃ smṛtam ॥

અર્થ

‘દાન આપવું એ જ કર્તવ્ય છે’ — આ ભાવથી જે દાન યોગ્ય સ્થાને, યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય પાત્રને, એવી વ્યક્તિને અપાય છે જેની પાસેથી બદલામાં ઉપકારની આશા ન હોય, તે દાન સાત્ત્વિક મનાયું છે.

શબ્દાર્થ

दातव्यम् – આપવું જ જોઈએ, કર્તવ્ય છે
इति – આ (ભાવથી)
यत् – જે
दानम् – દાન
दीयते – અપાય છે
अनुपकारिणे – જેની પાસેથી બદલામાં ઉપકારની આશા ન હોય, એવાને
देशे – યોગ્ય સ્થાનમાં
काले – યોગ્ય સમયમાં
च – અને
पात्रे – યોગ્ય પાત્રને
च – અને
तत् – તે
दानम् – દાન
सात्त्विकम् – સાત્ત્વિક
स्मृतम् – મનાયું છે

અન્વય

दातव्यम् इति (बुद्ध्या) यत् दानं देशे काले पात्रे च अनुपकारिणे दीयते, तत् दानं सात्त्विकं स्मृतम् ।

સમજૂતી

યજ્ઞ અને તપ પછી ભગવાન હવે દાનના ત્રણ પ્રકાર કહે છે. દાન ભારતીય સંસ્કૃતિનું એક મૂળભૂત મૂલ્ય છે; વેદોથી લઈને આજ સુધી તેને ધર્મનું અનિવાર્ય અંગ મનાયું છે. પરંતુ ગીતા કહે છે કે દાનનું મૂલ્ય તેના પ્રમાણમાં નહીં, તેના ભાવ, વિવેક અને વિધિમાં છે. આ શ્લોકમાં સાત્ત્વિક દાનનાં પાંચ લક્ષણો કહ્યાં છે.

પહેલું અને મૂળ લક્ષણ — ‘દાતવ્યમિતિ’ — ‘આપવું મારું કર્તવ્ય છે’ — આ ભાવથી અપાયેલું દાન. સાત્ત્વિક દાતા દાનને કોઈ ઉપકાર કે અહેસાન નથી માનતો, પરંતુ પોતાનું કર્તવ્ય માને છે. ઉપનિષદો અને ગીતાની દૃષ્ટિએ આપણી પાસે જે કંઈ છે, તે ભગવાન અને સમાજનું છે; તેનો થોડો ભાગ પાછો આપવો એ ઋણ ચૂકવવા જેવું છે. તેથી દાન આપતી વખતે અહંકાર નહીં, કૃતજ્ઞતા હોવી જોઈએ.

બીજું — ‘અનુપકારિણે’ — એવી વ્યક્તિને અપાય જેની પાસેથી બદલામાં કોઈ ઉપકારની આશા ન હોય. આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે તેનો અર્થ છે — જેણે પહેલાં આપણા પર ઉપકાર નથી કર્યો, અને જેની પાસેથી ભવિષ્યમાં કોઈ લાભની અપેક્ષા નથી. જો આપણે એને જ આપીએ જે આપણને બદલામાં કંઈ આપી શકે, તો તે દાન નહીં, રોકાણ છે.

ત્રીજું, ચોથું અને પાંચમું — ‘દેશે કાલે ચ પાત્રે ચ’ — યોગ્ય સ્થાન, યોગ્ય સમય અને યોગ્ય પાત્ર. આ દાનમાં વિવેકનું પાસું છે. ‘દેશ’ — જેમ કે તીર્થ, કે એ સ્થાન જ્યાં તે વસ્તુની ખરેખર જરૂર હોય; ‘કાળ’ — જેમ કે પર્વ, સંકટનો સમય, કે જ્યારે જરૂરિયાતમંદને સૌથી વધુ જરૂર હોય; ‘પાત્ર’ — એવી વ્યક્તિ જે તે દાનને યોગ્ય હોય, જે તેનો સદુપયોગ કરે — જેમ કે વિદ્વાન, સાધક, અસહાય, રોગી કે ભૂખ્યો.

આ વિવેકનું કારણ એ છે કે અયોગ્યને અપાયેલું દાન અધર્મને વધારી શકે છે. ભૂખ્યાને ભોજન આપવું પુણ્ય છે, પરંતુ કોઈ વ્યસનીને ધન આપવું તેને વધુ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. આજના સંદર્ભમાં તેનો અર્થ છે — દાન આપતાં પહેલાં એ જોવું કે તે સાચા હાથમાં, સાચા ઉદ્દેશ્ય માટે જઈ રહ્યું છે.

આ રીતે સાત્ત્વિક દાનમાં હૃદય (કર્તવ્યભાવ), નિઃસ્વાર્થતા (પ્રતિફળની આશા નહીં) અને બુદ્ધિ (દેશ, કાળ, પાત્રનો વિવેક) — ત્રણેનું સુંદર સંતુલન હોય છે. આવું દાન દાતા અને ગ્રહણ કરનાર બંનેનું કલ્યાણ કરે છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 17–19માં ત્રણ પ્રકારનાં તપ કહ્યાં; અહીંથી ત્રણ પ્રકારનાં દાન શરૂ થાય છે, સાત્ત્વિક દાનથી. આગલા બે શ્લોકોમાં રાજસિક અને તામસિક દાન કહ્યાં છે.

જીવન-બોધ

દાનને ઉપકાર નહીં, કર્તવ્ય અને કૃતજ્ઞતાના રૂપમાં આપો — અને એવી વ્યક્તિને આપો જેની પાસેથી બદલામાં કંઈ ન જોઈએ. આપતાં પહેલાં એ પણ જુઓ કે દાન યોગ્ય સમયે, યોગ્ય સ્થાને, સાચા હાથમાં જઈ રહ્યું છે.

મુખ્ય શબ્દો

સાત્ત્વિક દાન: કર્તવ્યભાવથી, પ્રતિફળની આશા વિના, યોગ્ય દેશ-કાળ-પાત્રમાં અપાયેલું દાન
દાતવ્યમ્: ‘આપવું જ જોઈએ’ — કર્તવ્યભાવ
અનુપકારી: જેની પાસેથી બદલામાં કોઈ ઉપકાર અપેક્ષિત ન હોય
દેશ, કાળ, પાત્ર: યોગ્ય સ્થાન, યોગ્ય સમય અને યોગ્ય ગ્રહણકર્તા